Κορωναϊός-19: Καινοφανής Ιός, Νέος Κίνδυνος

Γεώργιος Ν. Καραχάλιος, Παθολόγος, Διευθυντής Συντάξεως

Περίληψη

Ο καινοφανής κορωναϊός, COVID-19, έχει ταχέως καταστεί παγκόσμιος κίνδυνος για την υγεία, ταξίδια και οικονομία. Η COVID-19 νόσος είναι λοίμωξη προκαλούμενη από τον προκαλούντα το σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο κορωναϊό 2 (SARS-CoV-2) . Η νόσος περιεγράφη για πρώτη φορά το 2019 στη Wuhan, κεντρική Κίνα και έχει διασπαρεί παγκοσμίως με αποτέλεσμα το 2019 – 2020 ο κορωναϊός να καταστεί πανδημία. Συχνά συμπτώματα συμπεριλαμβάνουν τον πυρετό, βήχα και δυσχέρεια στην αναπνοή. Ολιγότερο συχνά είναι το μυϊκό άλγος, παραγωγή πτυέλων, διάρροια και πονόλαιμος. Αν και οι περισσότερες περιπτώσεις προκαλούν ήπια συμπτώματα, ορισμένες εξελίσσονται σε σοβαρά πνευμονία και πολυοργανική ανεπάρκεια. Η μετάδοση του ιού τυπικός γίνεται από άτομο σε άτομο μέσω των αναπνευστικών σταγονιδίων παραγόμενων με το βήχα και πτάρνισμα. Επίσης μπορεί να διασπείρετε από επαφή με μολυσμένες επιφάνειες και στη συνέχεια επαφή με το πρόσωπο. Ο χρόνος επωάσεως της νόσου είναι γενικώς μεταξύ 2 έως 14 ημέρες με μέσο χρόνο τις πέντε ημέρες. Η βασική μέθοδος για τη διάγνωση είναι η χρήση της αντίστροφης μεταγραφάσης της αλυσιδωτής αντιδράσεως πολυμεράσης (rRT-PCR) από ρινοφαρυγγικό δείγμα. Η λοίμωξη επίσης μπορεί να διαγνωστεί από το συνδυασμό των συμπτωμάτων, παραγόντων κινδύνου και την αξονική τομογραφία θώρακος που δείχνει ευρήματα της πνευμονίας. Δεν υπάρχει εμβόλιο ή ειδική αντι-ιϊκή θεραπεία για τον COVID-19. Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει τη θεραπεία των συμπτωμάτων, υποστηρικτική φροντίδα, απομόνωση και πειραματικές θεραπείες. Η πρόληψη της λοιμώξεως στην πράξη είναι ο καλύτερος τρόπος.

Coronvirus 19: Novel Virus, New Threat

Karachalios GN

Abstract

The novel coronavirus, COVID-19, has rapidly become a global threat to health, travel and the economy. Coronavirus disease (COVID-19) is an infection caused by severe acute respiratory syndrome coronavirus-2 (SARS-CoV-2). The disease was first described in 2019 in Wuhan, Central China, and has since spread globally, resulting in the 2019-2020 coronavirus pandemic. Common symptoms include fever, cough and shortness of breath. Less common symptoms are muscle pain, sputum production, diarrhea and sore throat. Although most cases cause mild symptoms, some develop severe pneumonia and multi-organ failure. The virus is typically transmitted from person to person via respiratory droplets produced by coughing and sneezing. It may also be spread by contact with contaminated surfaces and then contact with the face. Time from exposure to onset of symptoms is generally between 2 to 14 days with an average time of five days. The basic method for diagnosis is the use of reverse transcription polymerase chain reaction (rRT-PCR) from nasopharyngeal sample. The infection can also be diagnosed by a combination of symptoms, risk factors and chest CT scan showing signs of pneumonia. There is no vaccine or specific antiviral treatment for COVID-19. Management involves treatment of symptoms, supportive care, isolation, and experimental therapies. Infection prevention is the best way for now.

Εισαγωγή

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι ιογενείς νόσοι συνεχίζουν να αναδύονται και απεικονίζουν ένα σημαντικό θέμα για τη δημόσια υγεία. Κατά τα τελευταία 20 χρόνια, έχουν αναφερθεί διάφορες ιογενείς επιδημίες, όπως το σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο από τον κορωναϊό (SARS-CoV) το 2002 και 2003 και η H1N1 γρίπη το 2009. Πολύ πρόσφατα, στη Σαουδική Αραβία το 2012, διαπιστώθηκε για πρώτη φορά σύνδρομο από τον κορωναϊό (MERS-CoV).
Η επικαιρότητα τις τελευταίες ημέρες κατακλύζεται από πληροφορίες που αφορούν αριθμό επιδημικών περιπτώσεων με ανεξήγητες λοιμώξεις του κατώτερου αναπνευστικού συστήματος που διαπιστώθηκαν στην πολιτεία Wuhan, Κίνα, τη μεγαλύτερη μητροπολιτική πόλη στην επαρχία Hubei Κίνας, όπου πρώτα αναφέρθηκε στο γραφείο του ΠΟΥ στην Κίνα, την 31η Δεκεμβρίου 2019. Επειδή δεν ήταν δυνατόν να διαπιστωθεί ο αιτιολογικός παράγοντας, οι πρώτες περιπτώσεις ταξινομήθηκαν ως πνευμονία αγνώστου αιτιολογίας. Το Chinese Center for Disease Control and Prevention (CDC) και το τοπικό CDC οργάνωσαν ένα επείγον ερευνητικό πρόγραμμα. Η αιτιολογία αυτής της νόσου είναι τώρα γνωστή ότι προκαλείται από έναν καινοφανή ιό που ανοίγει στην ομάδα του κορωναϊού (COV) COVID-19.1

Στις 11 Φεβρουαρίου 2020, αναγγέλθηκε από τον ΠΟΥ ότι η νόσος που προκαλείται από αυτόν τον νέο COV ήταν ο ”COVID-19” , ο οποίος είναι το ακρωνύμιο της «νόσου του κορωναϊού 2019». Στα προηγούμενα 20 χρόνια έχουν παρατηρηθεί δύο επιπλέον επιδημίες από τον κορωναϊό. Ο SARS-CoV προκάλεσε μεγάλης έκτασης επιδημία αρξαμένης στην Κίνα και συμπεριέλαβε δύο δωδεκάδες κρατών με περίπου 8000 περιπτώσεις και 800 θανάτους και ο MERS-CoV που άρχισε από την Σαουδική Αραβία και είχε περίπου 2.500 περιπτώσεις και 800 θανάτους και εισέτι προκαλεί σποραδικές περιπτώσεις.2,3

Αρχικά, ο νέος ιός ονομάστηκε 2019-CoV, στη συνέχεια η ομάδα εργασίας του International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) συμφωνήσει ότι ο SARS-CoV είναι πολύ παρόμοιος προς αυτόν που προκάλεσε την επιδημία SARS (SARS-CoV).3

Οι κορωναϊοί έχουν καταστεί μείζονα παθογόνα όσον αφορά την επείγουσα έκρηξη αναπνευστικής νόσου. Οι κορωναϊοί είναι μέλη μίας μεγάλης ομάδας των +ssRNA ιών που μπορεί να απομονωθούν σε διαφορετικά είδη ζώων. Για λόγους που ακόμη δεν έχουν εξηγηθεί, αυτοί μπορεί να είναι σημαντικώς μεταδοτικοί και μπορεί να προκαλέσουν, στους ανθρώπους, νόσο εκτεινόμενη από το κοινό κρυολόγημα έως τις πολύ σοβαρές νόσους, όπως είναι το MERS και SARS. Είναι ενδιαφέρον ότι αυτοί οι τελευταίοι ιοί έχουν πιθανώς προέλευση από τις νυχτερίδες και κατόπιν μετακινούνται σε άλλους ξενιστές θηλαστικών πριν μεταδοθούν στους ανθρώπους. Οι δυναμικές του SARS-CoV-2 είναι εισέτι άγνωστες, αλλά υπάρχει η θεωρία ότι επίσης έχει ζωική προέλευση. Η πανδημία του COVID-19 επεξηγείται από την υψηλή μολυσματικότητα τους άλλους SARS-CoV-2.5

Αιτιολογία
Ο παθογόνος COVID-19 είναι ένας καινοφανής κορωναϊός ο οποίος για πρώτη φορά διαπιστώθηκε στο τέλος του Ιανουαρίου 2020 και ονομάστηκε δε SARS-CoV-2 (γνωστός επίσης ως 2019-nCoV).6

Ο SARS-CoV-2  είναι μία καινοφανής ομάδα 2bβήτα-κορωναϊοί της υποομάδος γένους sarbecovirus, orthocoronaviridae subfamilies. Αυτός έχει τουλάχιστον 70% παρόμοια γενετική αλληλουχία με τον SARS-CoV. Ορισμένα μέλη της μεγάλης οικογένειας των ιών μπορεί να προκαλέσουν αναπνευστικές, εντερικές, ηπατικές και νευρολογικές νόσους σε διαφορετικά είδη θηλαστικών, συμπεριλαμβανομένων των καμήλων, γατών και νυχτερίδων. Με την πρόσφατη διαπίστωση του 2019, ο καινοφανής κορωναϊός (SARS-CoV-2) και η προκληθείσα υπ’ αυτού νόσος στην οποία εδόθει το όνομα νόσος  κορωναϊού-10 (COVID-19) υπάρχουν συνολικά τώρα 7 κορωναϊοί γνωστοί ότι μολύνουν τους ανθρώπους:

  • Ανθρώπινος κορωναϊός 229Ε (HCoV-229E)
  • Ανθρώπινος κορωναϊός OC43 (HCoV-OC43)
  • Ανθρώπινος κορωναϊός NL (HCoV-NL63)
  • Ανθρώπινος κορωναϊός HKU1
  • Σοβαρό αναπνευστικό σύνδρομο σχετιζόμενο με τον κορωναϊό (SARS-CoV-1)
  • Αναπνευστικό σύνδρομο Μέσης Ανατολής σχετιζόμενο με τον κορωναϊό (MERS-CoV)
  • Καινοφανής κορωναϊός SARS-CoV-2

Προ της παγκόσμιας επιδημίας του SARS-CoV-1 το 2003, οι HCoV-229E και HCoV-OC43 ήταν οι μόνοι κορωναϊοί γνωστοί ότι μολύνουν τους ανθρώπους. Μετά την SARS-CoV-1 επιδημία, πέντε επιπλέον κορωναϊοί έχουν ανακαλυφθεί ότι μολύνουν τους ανθρώπους, με πλέον πρόσφατο τον καινοφανή κορωναϊό SARS-CoV-2, για τον οποίο πιστεύεται ότι προέρχεται από την Wuhan, Κίνα. Οι SARS-CoV-1 και MERS-CoV είναι ιδιαιτέρως παθογόνοι στους ανθρώπους και συνοδεύονται με υψηλή θνησιμότητα.

Γενικότερα, έχει εκτιμηθεί ότι περίπου 2% του πληθυσμού είναι υγιής φορείς του CoV και αυτοί οι ιοί ευθύνονται για περίπου 5% των οξέων αναπνευστικών λοιμώξεων.7 Ειδικότερα:

  • Συχνοί ανθρώπινοι CoV: HCoV-DC43 και HCoV-HK01 (beta CoVs), HCoV-229E και HCoV-NL63 (alpha CoVs). Αυτοί μπορεί να προκαλέσουν κοινό κρυολόγημα και αυτοπεριοριζόμενες ανώτερες αναπνευστικές λοιμώξεις σε ανοσοεπαρκή άτομα. Σε ανοσοκατασταλμένα άτομα και υπερήλικες, μπορεί να παρατηρηθούν λοιμώξεις της κατωτέρας αναπνευστικής οδού.
  • Άλλοι ανθρώπινοι κορωναϊοί: SARS-C0V, SARS-CoV-2και MERS-CoV (beta CoVs του Β και C προελεύσεως, αντιστοίχως). Αυτοί προκαλούν επιδημίες με ευμετάβλητη κλινική βαρύτητα των χαρακτηριστικών των αναπνευστικών και εξωαναπνευστικών εκδηλώσεων. Όσον αφορά τις συχνότητες θνησιμότητας των SARS-CoV και MERS-CoV είναι 10% και 35%, αντιστοίχως. Όθεν, ο SARS-CoV-2 ανήκει στην βήτα CoVs κατηγορία. Αυτός έχει κυκλική ή ελλειπτική και συχνά πλειομορφική μορφή και η διάμετρός του είναι περίπου 60-140nM. Όπως οι άλλοι CoVs, είναι ευαίσθητος στις υπεριώδεις ακτίνες και θερμότητα. Προσέτι, αυτοί οι ιοί μπορεί αποτελεσματικά να αδρανοποιηθούν από λιπώδη διαλύμματα συμπεριλαμβανομένων του αιθέρος (75%), οινοπνεύματος, απολυμαντικά περιέχοντα χλωρίνη, περοξυακετονικό οξύ και χλωροφόρμιο, εξαιρέσει για τη χλωρεξιδίνη.


Επιδημιολογία
Μέχρι πρόσφατα έχουν ανακοινωθεί από τον ΠΟΥ πλέον του 1 εκατομμυρίου περιπτώσεις λοιμώξεων από τον COVID-19 σε ολόκληρο τον κόσμο, ο δε αριθμός των βαίνει συνεχώς αυξανόμενος και η νόσος έχει λάβει τον χαρακτήρα πανδημίας. Οι πλέον καλύτερες πηγές για την αναζήτηση των δεδομένων της πανδημίας μπορεί να ανευρεθούν στα εξής:

  • WHO Novel Coronavirus (COVID-19) Situation Board.
  • John Hopkins Center for Systems Science and Engineering for Coronavirus Global Cases COVID-19.

Μετάδοση
Η κατανόηση του κινδύνου της μεταδόσεως δεν είναι πλήρης. Επιδημιολογική έρευνα στην Wuhan όπου άρχισε η επιδημία διαπίστωσε ότι οι περισσότεροι ασθενείς ήταν εργαζόμενοι ή επισκέπτες και οι οποίοι στη συνέχεια δεν υποβλήθηκαν σε απολύμανση. Πάντως, όσο η επιδημία εξελίσσεται, η από άτομο σε άτομο μετάδοση κατέστη ο κύριος τρόπος μετάδοσης της νόσου και το ασυμπτωματικά άτομα είναι η πλέον συχνή πηγή διασποράς του COVID-19.

Ο ιός μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, μέσω των αναπνευστικών σταγονιδίων το βηχός και του πταρνίσματος, με την προσωπική επαφή, όπως με άγγιγμα των χεριών και μολυσμένων επιφανειών και στη συνέχεια επαφή αυτών με τους οφθαλμούς, ρίνα ή στόμα πριν το πλύσιμο των χεριών. Τα σταγονίδια τυπικά δεν κινούνται πέραν των δύο μέτρων και δεν παραμένουν στον αέρα.9

Τα επίπεδα του RNA φαίνεται ότι είναι υψηλότερα αμέσως μετά την εμφάνιση των συμπτωμάτων συγκριτικά με το τέλος της νόσου,9 αυτό δε αυξάνει την πιθανότητα της μεταδόσεως η οποία πολύ πιθανώς να γίνει στο πρώιμο στάδιο της νόσου, αλλά επ’ αυτού χρειάζονται περισσότερα δεδομένα για την καταχώριση αυτής της υποθέσεως. Οι αναφερθείσες περιπτώσεις μετάδοσης του ιού από άτομα με συμπτωματική λοίμωξη ποικίλουν από την περιοχή και των παρεμβάσεων ελέγχου της λοιμώξεως. Σύμφωνα με τη συλλογική αναφορά του WHO-China, η συχνότητα του δευτεροπαθούς COVID-19 κυμαίνεται από το 1 στο 5% μεταξύ δέκα χιλιάδων σε κλειστό κύκλο ατόμων σε επαφή με κατοχυρωμένους στην Κίνα.10 Στις Η.Π.Α. η συμπτωματική δευτεροπαθής προσβολή ήταν 0,45% μεταξύ 445 σε κλειστές επαφές με 10 κατοχυρωμένους ασθενείς.11

Η μετάδοση του SARS-CoV-2 από ασυμπτωματικά άτομα ή άτομα εντός της περιόδου επωάσεως έχει περιγραφεί, αλλά η έκταση αυτού του τρόπου μεταδόσεως παραμένει άγνωστη.11-15

Ο SARS-CoV έχει ανευρεθεί σε δείγματα κοπράνων και αίματος, αλλά η μετάδοση μέσω κοπράνων – στόματος δεν φαίνεται ότι είναι σημαντικός παράγοντας στην διασπορά της λοιμώξεως.16
Όπως με τα άλλα αναπνευστικά παθογόνα, περιλαμβανομένων της γρίπης και ρινοϊών, η μετάδοση πιστεύεται ότι παρατηρείται μέσω των αναπνευστικών σταγονιδίων από τον βήχα και πτάρνισμα. Η μέσω αερολύματος μετάδοση είναι επίσης πιθανή στην περίπτωση της παρατεταμένης εκθέσεως σε αυξημένες συγκεντρώσεις αερολύματος σε κλειστούς χώρους.17 Γενικότερα, η ανάλυση των δεδομένων που σχετίζονται με την διασπορά του ιού στην Κίνα φαίνεται να δείχνει ότι η στενή επαφή μεταξύ των ατόμων είναι απαραίτητη. Η διασπορά, πραγματικά, πρωτοπαθώς περιορίζεται στα μέλη της οικογένειας, επαγγελματίες υγείας και άλλα στενώς διαβιούντα άτομα.

Στον Πίνακα 1 αναφέρεται η συγκριτική έκφανση των επιδημιολογικών χαρακτηριστικών του SARS-CoV, MERS-C0V και SARS-CoV-2 (COVID-19).

Κύηση και Ενδομήτριος Κάθετη Μετάδοση της Πιθανής COVID-19 Λοιμώξεως: Τα πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα του COVID-19 δεν δεικνύουν ότι έγκυος γυναίκα είναι αυξημένου κινδύνου. Πάντως, η έγκυος γυναίκα είναι γνωστό ότι είναι σε μεγαλύτερο κίνδυνο σοβαράς νοσηρότητας και θνησιμότητας από άλλες αναπνευστικές λοιμώξεις, όπως η γρίπη και SARS-CoV. Όθεν, η έγκυος γυναίκα θα πρέπει να θεωρείται ότι είναι στην ομάδα κινδύνου του πληθυσμού για COVID-19. Ανεπιθύμητες εκβάσεις των νεογνών (π.χ. πρώιμος τοκετός) έχουν αναφερθεί μεταξύ νεογνών από μητέρες θετικές για COVID-19 κατά τη διάρκεια της κυήσεως. Πάντως, αυτή η πληροφορία βασίζεται σε περιορισμένα δεδομένα και δεν είναι σαφές κατά πόσον αυτές οι εκβάσεις σχετίζονται με την μητρική λοίμωξη. Μέχρι τώρα δεν είναι σαφές εάν ο COVID-19 μπορεί μέσω της διαπλακουντιακής οδού να μεταδοθεί στο έμβρυο.18 Σε μία περιορισμένη πρόσφατη σειρά νεογνών που γεννήθηκαν από μητέρες μολυνθέντες με COVID-19, ουδένα από τα εξετασθέντα νεογνά ήταν θετικό για COVID-19.19 Πρέπει να αναφερθεί ότι ο ιός δεν έχει διαπιστωθεί στο γάλα του μαστού και πάντως δεν είναι γνωστό κατά πόσον οι μητέρες με COVID-19 μπορεί να μεταδώσουν τον ιό με το γάλα του μαστού.

Μετάδοση μέσω του Επιπεφυκότος: Η μετάδοση μέσω της οφθαλμικής επιφάνειας εξετάζεται ως πιθανή οδός μεταδόσεως του COVID-19  βασιζόμενη σε πρόσφατη μελέτη και ένδειξη του ιού που προσδιορίστηκε από τον οφθαλμό μεταξύ περιπτώσεων με επιπεφυκίτιδα. Πάντως, σύμφωνα με τα ευρήματα του Xia και συνεργατών20 η απουσία του SARS-CoV-2 RNA στα δάκρυα και εκκρίσεις του επιπεφυκότα σε 29 από 30 COVID-19 ασθενείς χωρίς επιπεφυκίτιδα, παρέχουν την ένδειξη ότι ο SARS-CoV-2 δεν αναδιπλώνεται στο επιθήλιο την επιπεφυκότος, τα οποία επίσης δεικνύουν ότι ο SARS-CoV-2 είναι ελάχιστα πιθανόν να μεταδίδεται μέσω του επιπεφυκότος. Η διαπίστωση του SARS-CoV-2 RNA στα δάκρυα και οι εκκρίσεις του επιπεφυκότος του COVID-19  ασθενούς εμπλεκόμενου με επιπεφυκίτιδα είναι συμπτωματικό γεγονός μάλλον παρά αιτιολογικό συμβάν της SARS-CoV-2 λοιμώξεως του επιπεφυκότος.21

Κόπρανα – Στόμα Μετάδοση: Αν και ιός διαπιστωθεί στα κόπρανα, οι ρόλοι μέσω κοπράνων στόματος είναι αβέβαιοι.10

Μολυσμένες Επιφάνειες και Μετάδοση: Όπως πολλοί αναπνευστικοί ιοί, συμπεριλαμβανομένης της γρίπης, ο COVID-19 μπορεί να εξαπλωθεί με τα αναπνευστικά σταγονίδια που εκτοξεύονται από τη ρίνα και το στόμα με το βήχα και πτάρνισμα. Ένα μόνο βήξιμο μπορεί να παράγει μέχρι 3.000 σταγονίδια. Αυτά τα σταγονίδια έχουν τη δυνατότητα να επικαθίσουν σε άλλους ανθρώπους, ρούχα και γύροθεν επιφάνειες, αν και μερικά εκ των σταγονιδίων μπορεί να παραμείνουν στον αέρα. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ και CDC, η επαφή του ανθρώπου με μία επιφάνεια ή ένα αντικείμενο όπου υπάρχει ο ιός και στη συνέχεια η επαφή με το πρόσωπο του δεν θεωρείται ο κύριος τρόπος διασποράς του ιού. Εντούτοις, ο ΠΟΥ και το CDC συνιστούν ότι βασικά μέτρα για την παρεμπόδιση της διασποράς του ιού είναι ο καθαρισμός και απολύμανση των επιφανειών που αγγίζουμε. Μία πτυχή του προβλήματος, η οποία παραμένει ασαφής, είναι πόσο χρονικό διάστημα ο SARS-CoV-2 μπορεί να επιβιώσει εκτός του ανθρώπινου σώματος. Με βάση μελέτες που αναφέρονται με άλλους κορωναϊούς, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται ο SARS και MERS, βρέθηκε ότι μπορούν να επιβιώσουν σε μεταλλική, υάλινη και πλαστική επιφάνεια για χρονικό διάστημα εννέα ημερών, εκτός εάν απολυμαίνονται σωστά, ενώ ορισμένοι μπορεί να παραμείνουν για περίπου 28 ημέρες σε χαμηλές θερμοκρασίες. Γενικότερα, πιστεύετε ότι ο COVID-19 επιβιώνει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σκληρές επιφάνειες, παρά σε υλικά όπως το χαρτόνι.

Σε μία πρόσφατη μελέτη από τις ΗΠΑ, ο Doremalen και συνεργάτες22 βρήκαν ότι ο COVID-19 είναι σταθερός για αρκετές ώρες στα αερολύματα (aerosols) και σε διαφορετικές επιφάνειες. Ειδικότερα, οι ερευνητές  βρήκαν ότι SARS-CoV-2 μπορεί να ανακαλυφθεί στα αερολύματα για πλέον των τριών ωρών, τέσσερις ώρες στο χαλκό, 24 ώρες στο χαρτόνι και δύο έως τρεις ημέρες στο πλαστικό και ανοξείδωτο χάλυβα (ατσάλι). Αυτά τα αποτελέσματα παρέχουν την πληροφορία-κλειδί όσον αφορά τον SARS-CoV-2 και υποδεικνύουν ότι τα άτομα μπορεί να αποκτήσουν τον ιό μέσω του αέρος και μέσω επαφής με τα μολυσμένα αντικείμενα.

Σε μία άλλη πρόσφατη μελέτη από τη Γερμανία συγκριτική ανάλυση 22 μελετών όσον αφορά τους ανθρώπινους κορωναϊούς, συμπεριλαμβανομένων του SARS, MERS ή του ενδημικού ανθρώπινου κορωναϊού (HCoV) που προκαλεί το κοινό κρυολόγημα, πόσο μπορεί να επιζεί ο ιός σε άψυχες επιφάνειες όπως μεταλλικές, υάλινες ή πλαστικές επιφάνειες (τραπέζι, πόμολο μιας πόρτας κ.α.)23 οι ερευνητές βρήκαν ότι ανάλογα με το υλικό και τις συνθήκες, οι ανθρώπινοι κορωναϊοί  μπορούν να παραμείνουν μολυσματικοί στις άψυχες επιφάνειας για δύο έως εννέα ημέρες. Σε θερμοκρασίες πέριξ των 40C ορισμένοι τύποι του ιού (κτηνιατρικοί) μπορεί να επιβιώσουν για ακόμη μακρότερο από 28 ημέρες. Σε θερμοκρασίες 300-400 C, ο χρόνος ζωής τους έτεινε να είναι μικρότερος. Σε θερμοκρασία δωματίου, ο κορωναϊός που ευθύνεται για το κοινό κρυολόγημα (HCoV-229E) στον άνθρωπο επέζησε σημαντικά περισσότερο σε υγρασία 5% συγκριτικά με την υγρασία 30%.

Όσον αφορά την εξουδετέρωση του ιού βρέθηκε ότι η κορωναϊοί μπορεί να αδρανοποιηθούν εντός ενός λεπτού μετά απολύμανση των επιφανειών με διάλειμμα που περιέχει 62-71 αλκοόλη ή 0,5% λευκαντικό υπεροξείδιο του υδρογόνου ή οικιακό λευκαντικό που περιέχει 0,1% υποχλωριώδες νάτριο. Άλλοι βιολογικοί παράγοντες όπως 0,05-0,2% 100 χλωριούχο βενζακόνιο ή 0,02 % διγλουκονική χλωρεδιξίνη είναι ολιγότερο αποτελεσματικοί.23

Ποιες Ομάδες είναι σε Μεγαλύτερο Κίνδυνο από τον Κορωναϊό;

Ο νέος κορωναϊός δεν είναι ένας ευκαιριακός δολοφόνος. Τα ηλικιωμένα άτομα έχουν πέραν της ηλικίας και άλλα νοσήματα τα οποία αυξάνουν σε μεγάλο βαθμό τον κίνδυνο του θανάτου από νόσο προκαλούμενη από τον ιό COVID-19. Είναι επίσης πιθανό οι άρρενες να εκθέσουν τον εαυτό τους σε αυξημένο κίνδυνο.

Για αμφότερους ιατρικούς και δημόσιας υγείας λόγους, οι ερευνητές προσπαθούν να σχηματίσουν την εικόνα ποία άτομα είναι σε μεγαλύτερο κίνδυνο μολύνσεως και ποία είναι σε μεγαλύτερο κίνδυνο για την ανάπτυξη σοβαρής ή ακόμη θανατηφόρου νόσου. Έχοντας υπόψιν αυτού του είδους την πληροφόρηση, οι κλινικοί μπορεί να γνωρίζουν πως θα θεραπεύσουν περισσότερο επιθετικά τη νόσο, η πολιτεία θα μπορεί να λάβει τα ιδεώδη βαθμιαία μέτρα και ο καθένας χωριστά να μπορεί να γνωρίζει την εφαρμογή των συνιστωμένων ειδικών, επιπρόσθετων προφυλάξεων.

Τα ενήλικα άτομα και άτομα όλων των ηλικιών με σοβαρές υποκείμενες κατάστασης υγείας – όπως καρδιακές νόσους, πνευμονική νόσο και διαβήτη, για παράδειγμα – φαίνεται ότι είναι υψηλότερου κινδύνου αναπτύξεως σοβαρής COVID-19 νόσου. Το CDC αναφέρει ότι για άλλη ειδική ομάδα πληθυσμού, η οποία κατά το τρέχον χρονικό διάστημα δεν θεωρείται υψηλού κινδύνου αναπτύξεως σοβαράς COVID-19 νόσου, αλλά ότι υπάρχει αυξημένος κίνδυνος σοβαράς νόσου από άλλες λοιμώδεις νόσους. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται οι έγκυες γυναίκες και παιδιά.


Ηλικία (Ηλικιωμένοι και Νέοι): Ο μεγαλύτερος αριθμός των περιπτώσεων στην Κίνα (87%) αφορούσε άτομα ηλικίας 30 έως 79 ετών διαγνωσθέντων με COVID-19 έως την 1η Φεβρουαρίου 2020. Αυτό πιθανώς αντανακλούσε κάτι αναφορικά με την βιολογία παρά με τον τρόπο διαβιώσεως, όπως είναι η συχνή επαφή με άλλα άτομα. Τα άτομα της εφηβικής ηλικίας και αυτά της εικοστής επίσης συναντώνται με άλλα άτομα, στο σχολείο, εργασία και μέσα μαζικής μεταφοράς και παρ’ όλα αυτά δεν φαίνεται ότι μολύνονται από τη νόσο σε σημαντικό βαθμό. Μόνο 8,1% των περιπτώσεων ήταν ηλικίας 20 ετών – περίπου 1,2% ήταν δέκα ετών και 0,9% 9 ετών ή νεότερα. Η ανάλυση των δεδομένων όσον αφορά τη θνησιμότητα έδειξε ότι αυτή ήταν στενά συνδεδεμένη με εκείνη των υπερήλικων. Η ολική θνησιμότητα των κρουσμάτων στην Κίνα κατοχυρώθηκε στο 2,3% των ασθενών. Αλλά, η θνησιμότητα ήταν 14,8% σε άτομα ηλικίας 80 ετών ή μεγαλύτερα κάτι που πιθανώς αντανακλούσε την παρουσία άλλων νόσων, το ασθενές ανοσολογικό σύστημα ή απλώς την επιδείνωση της συνολικής υγείας. Στον Πίνακα 2

Ο κίνδυνος θανάτου σχετικά με την ηλικία πιθανώς αντανακλά την ισχύ ή αδυναμία του αναπνευστικού συστήματος. Περίπου στον ήμισυ των 109 COVID-19 ασθενών (ηλικίας 22 έως 94 ετών) θεραπευθέντες στο κεντρικό νοσοκομείο της Wuhan, αναπτύχθηκε σύνδρομο οξείας αναπνευστικής ανεπάρκειας (ARDS), το ήμισυ των οποίων απεβίωσαν συγκριτικά με το 9% των ασθενών που δεν ανέπτυξαν το σύνδρομο. Οι ασθενείς με ARDS είχαν μέση ηλικία 61 έτη συγκριτικά με τη μέση ηλικία των 49 ετών εκείνων που δεν ανέπτυξαν ARDS. Τα γεροντικά άτομα είναι περισσότερο πιθανόν να αναπτύξουν ARDS.24


Φύλο: Η επίδραση του φύλου επί της ευαισθησίας στον COVID-19 είναι ολιγότερο σαφής έναντι της επιδράσεως της ηλικίας, αλλά πρόδρομα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι οι άρρενες είναι πλέον ευαίσθητοι τον θηλέων και σύμφωνα με δεδομένα από την Κίνα το 58% των προσβληθέντων ασθενών ήταν άρρενες.25 Φαίνεται ότι αυτή η διαφορά αντικατοπτρίζει τα χαρακτηριστικά των ταξιδιών και επαφών των αρρένων οι οποίοι εκτίθενται περισσότερο με τους φορείς του ιού και όχι γιατί υπάρχουν οποιεσδήποτε έμφυτες διαφορές. Κατά το CDC Κίνας η συχνότητα της θνησιμότητας διαφέρει μεταξύ των δύο φύλων: 1,7% για γυναίκες και 2,8% για τους άρρενες.


Νόσος ή Υγεία: Η διαφορά της συχνότητας θνησιμότητας αρρένων έναντι θηλέων και πιθανώς η αναφερθείσα επίπτωση, μπορεί να προκύπτουν από τις διαφορές στην υποκείμενη υγεία. Ασθενείς με προϋπάρχουσες νόσους είναι πολύ πιθανόν να υποστούν σοβαρά νόσο από τον COVID-19 και οι άρρενες έχουν μεγαλύτερη επίπτωση αυτών το χρονίων νόσων, όπως καρδιαγγειακές νόσοι.

Σε μία μεγάλη μελέτη διερευνήθηκαν η επίδραση της υποκείμενης νόσου σε 1.590 ασθενείς με προϋπάρχουσες νόσους και βρέθηκαν τα ακόλουθα: Μετά τη λήψη της ηλικίας και της καταναλώσεως σιγαρέτων από τους ασθενείς, οι ερευνητές βρήκαν ότι 399 ασθενείς με τουλάχιστον μία επιπρόσθετη νόσο, συμπεριλαμβανομένων των καρδιαγγειακών νόσων, διαβήτη, ηπατίτιδας Β, χρόνια αποφρακτική πνευμονική νόσο, χρόνια νεφρική νόσο και καρκίνο, είχαν 79% μεγαλύτερη πιθανότητα νοσηλείας στην μονάδα εντατικής θεραπείας ή θάνατο.

Γενικότερα, οι ασθενείς με καρκίνο είναι πολύ πιθανόν να είναι υψηλότερου κινδύνου για σοβαρή νόσο έναντι των ασθενών που δεν έχουν καρκίνο. Επιπρόσθετα, όσο μεγαλύτερη είναι η έκταση του καρκίνου και όσο μεγαλύτερη η ανοσοκατασταλτική τους θεραπεία, τόσο πιθανότερο είναι να εμφανίσουν επιπλοκές.26

Οι ασθενείς με γνωστή χρόνια αποφρακτική πνευμονική νόσο είναι υψηλού κινδύνου για σοβαρή COVID-19 νόσο και οι ασθενείς αυτοί χρειάζονται νοσηλεία στην ΜΕΘ.
Οι ασθενείς με υποκείμενη καρδιαγγειακή νόσο είναι υψηλότερου κινδύνου να μολυνθούν με τον COVID-19 και έχουν χειρότερη πρόγνωση. Για τούτο απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή όσον αφορά την καρδιαγγειακή προστασία αυτών των ασθενών.27

Οι ασθενείς με υπέρταση μπορεί να είναι ευαίσθητοι στον COVID-19. Δεδομένα από την Κίνα και Ιταλία έδειξαν ότι υπάρχει υψηλότερος κίνδυνος της COVID-19 λοιμώξεως και επιπλοκών σε άτομα με υψηλή αρτηριακή πίεση. Στην Κίνα, 25% έως 50% των ατόμων που προσήλθαν στο νοσοκομείο με κορωναϊό είχαν υψηλή αρτηριακή πίεση ή άλλη υποκείμενη νόσο. Στην Ιταλία, περισσότερα του 99% των ατόμων που απεβίωσαν από τον ιό είχαν μία από τις υποκείμενες νόσους και 76% αυτών είχαν υψηλή αρτηριακή πίεση.28 Τα άτομα με υψηλή αρτηριακή πίεση είναι επίσης πολύ πιθανόν για να αποθάνουν από κορωνοϊούς. Αυτός ο κίνδυνος είναι περίπου 6% υψηλότερος στο συνολικό πληθυσμό. Η υπόθεση ότι υπερτασικά άτομα μολυνθέντα με τον COVID-19 έχουν αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας έχει προταθεί ότι είναι συνέπεια των ανεπιθύμητων επιδράσεων των αναστολέων του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης ACE-i ή αποκλειστές του υποδοχέα της αγγειοτενσίνης (ARBs). Έχει υποδειχθεί ότι αυτά τα φάρμακα χρησιμοποιούνται συχνά στη θεραπεία της υπερτάσεως φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε μεγάλο αριθμό υπερτασικών ασθενών και μπορεί να προκαλέσουν αύξηση αμφοτέρων των κινδύνων της λοιμώξεως και της βαρύτητας της SARS-CoV-2. Αυτή η ανησυχία προέρχεται από την παρατήρηση ότι παρόμοια με τον κορωναϊό νόσο που προκαλεί ο SARS, ο COVID-19  ιός συνοδεύεται με ένα ειδικό ένζυμο ονομαζόμενο ACE2 των μολυνθέντων κυττάρων και τα ACE2 επίπεδα αυξάνονται κατά την θεραπεία με ACE-i και ARBs. Η έρευνα όσον αφορά την ασφάλεια των ACE-i και ARBs σε σχέση με τον COVID-19 δεν ανέφερε ότι υπάρχει επιστημονική ένδειξη για την υποστήριξη αυτής της εκδοχής. Πράγματι, υπάρχει ένδειξη από μελέτες σε πειραματόζωα που υποδηλώνουν ότι αυτά τα φάρμακα μπορεί μάλλον να δρουν προστατευτικά έναντι των σοβαρών πνευμονικών επιπλοκών σε ασθενείς με COVID-19 λοίμωξη, αλλά μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν δεδομένα στους ανθρώπους. Με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα Διεθνείς οργανισμοί (ESC Council on Hypertension, HFSA/ACC/AHA) συνιστούν ότι οι ασθενείς θα πρέπει να συνεχίσουν όπως λαμβάνουν τα φάρμακα. Η European Society of Cardiology ορίζει ότι δεν υπάρχει κλινική επιστημονική ένδειξη που υποδηλώνει ότι η θεραπεία ACE και ARBs θα πρέπει να διακόπτεται λόγω της λοίμωξης με τον COVID-1929 και η Joint HFS/ACC/AHA θέση αναφέρει ότι «δεν υπάρχουν πειραματικά ή κλινικά δεδομένα που να καταδεικνύουν τα οφέλη ή τις ανεπιθύμητες εκβάσεις μεταξύ των ασθενών με COVID-19 λοίμωξη που χρησιμοποιούν ACEi ή ARBs φάρμακα.30,30α

Κορωναϊός και Σακχαρώδης Διαβήτης: Τα άτομα με διαβήτη είναι σε κίνδυνο για COVID-19 λοίμωξη και τα διαβητικά άτομα είναι πιο ευάλωτα στις λοιμώξεις και διατρέχουν2-3 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να νοσήσουν από τον κορωναϊό, ανεξάρτητα από το εάν συνυπάρχουν ή όχι άλλα προβλήματα υγείας. Για άγνωστους μέχρι τώρα λόγους, η νόσηση από τον κορωναϊό φαίνεται ότι εξελίσσεται σχετικά ήπια στα νεότερα άτομα και ιδίως τα παιδιά με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1. Σε γενικές γραμμές, παράγοντες οι οποίοι αυξάνουν τον κίνδυνο νοσήσεως στα άτομα με διαβήτη είναι η κακή γλυκαιμική ρύθμιση, η μεγάλη διάρκειά του, η έντονη παχυσαρκία, η μεγάλη ηλικία, το κάπνισμα και η παρουσία χρόνιων επιπλοκών της νόσου (κυρίως από το καρδιαγγειακό σύστημα και τους νεφρούς).31


Κορωναϊός και Παχυσαρκία: Τα υπάρχοντα δεδομένα υποδηλώνουν ότι η παχυσαρκία είναι επίσης ένας παράγοντας κινδύνου για περισσότερο σοβαρή νόσο.


Κορωναϊός και Κάπνισμα: Άτομα που καπνίζουν είναι αυξημένου κινδύνου για σοβαρές επιπλοκές, όπως ARDS, όταν αυτά έχουν σοβαρή λοίμωξη.32


Κορωναϊός και Κύηση. Τον παρόντα χρόνο πολύ ολίγα είναι γνωστά όσον αφορά τις ιδιαίτερες επιδράσεις του COVID-19 στην έγκυο γυναίκα και το έμβρυο και δεν υπάρχουν συστάσεις ειδικά για την έγκυο γυναίκα σχετικά με την εκτίμηση ή αντιμετώπιση του COVID-19.

Πρόσφατα δεδομένα του COVID-19 δεν δεικνύουν ότι η έγκυος γυναίκα είναι αυξημένου κινδύνου. Εντούτοις, είναι γνωστό ότι η έγκυος γυναίκα είναι αυξημένου κινδύνου σοβαράς νοσηρότητας και θνησιμότητας από άλλες αναπνευστικές λοιμώξεις, όπως γρίπη και SARS-CoV-2. Όθεν, η έγκυος γυναίκα θα πρέπει να θεωρείται ότι είναι άτομο σε κίνδυνο για COVID-19. Ανεπιθύμητες εκβάσεις νεογνών (π.χ. πρόωρος τοκετός) έχουν αναφερθεί μεταξύ νεογνών που γεννήθηκαν από μητέρες θετικές για COVID-19 κατά τη διάρκεια της κυήσεως. Πάντως, αυτή η πληροφορία βασίζεται σε περιορισμένα δεδομένα και δεν είναι γνωστόν κατά πόσον αυτές οι εκβάσεις σχετίζονται με τη λοίμωξη της μητέρας. Η ενδομήτριος μετάδοση φαίνεται ότι είναι απίθανη.33


Παθογένεση και Ανοσολογική Απάντηση

Όπως τα περισσότερα άλλα μέλη της οικογένειας των κορωναϊών, ο Betacoronavirus εμφανίζει υψηλή ειδικότητα ειδών, αλλά οι λεπτές γενετικές αλλαγές μπορούν να τροποποιήσουν σημαντικά τον τροπισμό του ιστού, το εύρος των ξενιστών και την παθογένεια. Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα της προσαρμοστικότητας αυτών των ιών είναι η εμφάνιση θανατηφόρων ζωονοσογόνων νόσων στην ανθρώπινη ιστορία που προκλήθηκαν από τον SARS-CoV και MERS-CoV. Και στους δύο ιούς, οι νυχτερίδες χρησίμευσαν ως φυσική δεξαμενή και οι άνθρωποι ήταν ο τελικός ξενιστής, με τους φοίνικες και την καμήλα δρομάς ως ενδιάμεσους ξενιστές για τον SARS-CoV και MERS-CoV, αντίστοιχα. Οι ενδιάμεσοι ξενιστές παίζουν σαφώς έναν κρίσιμο ρόλο στη μετάδοση διασταυρούμενων ειδών καθώς μπορούν να διευκολύνουν την αυξημένη επαφή μεταξύ ενός ιού και ενός νέου ξενιστή και να επιτρέψουν την περαιτέρω προσαρμογή που απαιτείται για έναν αποτελεσματικό πολλαπλασιασμό στον νέο ξενιστή. Λόγω του πανδημικού δυναμικού του SARS-CoV-2, η προσεκτική παρακολούθηση είναι εξαιρετικά σημαντική για την παρακολούθηση της μελλοντικής προσαρμογής του ξενιστή, της ιογενούς εξέλιξης, της μολυσματικότητας, της μεταδοτικότητας και της παθογένειας.35,36

Το εύρος του ξενιστή ενός ιού διέπεται από πολλαπλές μοριακές αλληλεπιδράσεις, συμπεριλαμβανομένης της αλληλεπίδρασης του υποδοχέα. Η περιοχή δέσμευσης του υποδοχέα πρωτεΐνης (S) του SARS-CoV-2 δείχθηκε ως δομικά παρόμοια με εκείνη του SARS-CoV, παρά την παραλλαγή των αμινοξέων σε ορισμένα βασικά υπολείμματα. Περαιτέρω εκτεταμένη δομική ανάλυση δείχνει έντονα ότι ο SARS-CoV-2 μπορεί να χρησιμοποιεί το μετατρεπτικό ένζυμο αγγειοτενσίνης 2 (ACE2) για να εισέλθει στα κύτταρα, ο ίδιος υποδοχέας που διευκολύνει τον SARS-CoV να μολύνει το επιθήλιο των αεραγωγών και τα κυψελιδικά πνευμονοκύτταρα τύπου 2 (AT2 ), πνευμονικά κύτταρα που συνθέτουν το πνευμονικό τασιενεργό.37

Ωστόσο, η αναγνώριση του υποδοχέα δεν είναι ο μόνος καθοριστικός παράγοντας της ειδικότητας των ειδών. Αμέσως μετά τη δέσμευση στον υποδοχέα τους, ο SARS-CoV-2 εισέρχεται στα κύτταρα-ξενιστές όπου εμφανίζετε η έμφυτη ανοσοαπόκριση. Για να μολύνει αποτελεσματικά τον νέο ξενιστή, ο SARS-CoV-2 πρέπει να είναι σε θέση να αναστέλλει ή να αποφεύγει την έμφυτη ανοσοποίηση του ξενιστή. Ωστόσο, είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστο πώς ο SARS-CoV-2 καταφέρνει να αποφύγει την ανοσοαπόκριση και να οδηγήσει στην παθογένεση. Δεδομένου ότι οι COVID-19 και SARS έχουν παρόμοια κλινικά χαρακτηριστικά, ο SARS-CoV-2 μπορεί να έχει παρόμοιο μηχανισμό παθογένεσης με τον SARS-CoV. Σε απόκριση σε μολύνσεις με τον SARS-CoV, το σύστημα ιντερφερόνης τύπου Ι (IFN) προκαλεί την έκφραση των διεγερμένων γονιδίων με IFN (ISGs) για την αναστολή της αντιγραφής του ιού. Για να ξεπεραστεί αυτή η αντιϊική δραστηριότητα, ο SARS-CoV κωδικοποιεί τουλάχιστον 8 ανταγωνιστές ιών που ρυθμίζουν την επαγωγή IFN και κυτταροκινών και αποφεύγει την εκτελεστική λειτουργία ISG.38,39

Η απόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος του ξενιστή σε ιογενή λοίμωξη με τη διαμεσολάβηση της φλεγμονής και της κυτταρικής αντιϊικής δραστηριότητας είναι κρίσιμη για την αναστολή της αντιγραφής και της διάδοσης του ιού. Ωστόσο, οι υπερβολικές ανοσοαποκρίσεις μαζί με τις λυτικές επιδράσεις του ιού στα κύτταρα-ξενιστές θα οδηγήσουν σε παθογένεση. Μελέτες έχουν δείξει ασθενείς οι οποίοι πάσχουν από σοβαρή πνευμονία, με πυρετό και ξηρό βήχα ως κοινά συμπτώματα κατά την έναρξη της νόσου. Μερικοί ασθενείς εξελίχθηκαν γρήγορα σε σύνδρομο οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας (ARDS) και σηπτικό shock, το οποίο τελικά ακολούθησε πολλαπλή ανεπάρκεια οργάνων και περίπου το 10% των ασθενών απέθαναν. Η εξέλιξη του ARDS και η εκτεταμένη πνευμονική βλάβη στην COVID-19 είναι περαιτέρω ενδείξεις ότι το ACE2 μπορεί να είναι μια πύλη εισόδου για τον SARS-CoV-2, καθώς το ACE2 είναι γνωστό ότι βρίσκεται σε αφθονία σε βλεφαριδοφόρα κύτταρα του επιθηλίου των αεραγωγών και κυψελιδικά κύτταρα τύπου II (πνευμονικά κύτταρα που συνθέτουν την πνευμονική επιφανειοδραστική ουσία) σε ανθρώπους.40,41

Οι ασθενείς με SARS και COVID-19 έχουν παρόμοια πρότυπα φλεγμονώδους βλάβης. Στον ορό ασθενών που έχουν διαγνωστεί με SARS, υπάρχουν αυξημένα επίπεδα προφλεγμονωδών κυτταροκινών (π.χ. ιντερλευκίνη (IL)-1, IL6, IL12, ιντερφερόνη γάμμα (IFNγ), πρωτεΐνη 10 (IP10) προκαλούμενη από την IFN-γ, φλεγμονώδεις πρωτεΐνες μακροφάγων 1Α ( MIP1A) και μονοκυτταρικά χημική πρωτεΐνη-1 (MCP1)), τα οποία σχετίζονται με πνευμονική φλεγμονή και σοβαρή πνευμονική βλάβη. Παρομοίως, οι ασθενείς που έχουν μολυνθεί με SARS-CoV-2 έχει αναφερθεί ότι έχουν υψηλότερα επίπεδα προφλεγμονωδών κυτταροκινών στο πλάσμα συμπεριλαμβανομένων των IL1β, IL-2, IL7, TNF-α, GSCF, MCP1 από τους υγιείς ενήλικες. Είναι σημαντικό ότι οι ασθενείς στη μονάδα εντατικής θεραπείας (ΜΕΘ) έχουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα GSCF, IP10, MCP1 και TNF-α συγκριτικά με τους εκτός ΜΕΘ ασθενείς, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο καταρράκτης της κυτταροκίνης μπορεί να είναι μια υποκείμενη αιτία σοβαρότητας της νόσου. Απροσδόκητα, οι αντιφλεγμονώδεις κυτταροκίνες όπως οι IL10 και IL4 αυξήθηκαν επίσης σε αυτούς τους ασθενείς, κάτι που ήταν ασυνήθιστο φαινόμενο για μια ιογενή λοίμωξη οξείας φάσης. Ένα άλλο ενδιαφέρον εύρημα, όπως εξηγήθηκε προηγουμένως, ήταν ότι ο SARS-CoV-2 έχει αποδειχθεί ότι μολύνει κατά προτίμηση ηλικιωμένους άνδρες και σπανίως παιδιά. Η ίδια τάση παρατηρήθηκε σε πρωτεύοντα μοντέλα SARS-CoV όπου ο ιός βρέθηκε ότι ήταν πιθανότερο να μολύνει ηλικιωμένο Cynomolgus macaque από τους νεαρούς ενήλικες. Περαιτέρω μελέτες είναι απαραίτητες για τον προσδιορισμό των λοιμογόνων παραγόντων και των γονιδίων του ξενιστή του SARS-CoV-2 που επιτρέπουν στον ιό να διασχίσει το συγκεκριμένο φραγμό και να προκαλέσει θανατηφόρο νόσο στον άνθρωπο.42,43

Στο Σχήμα 1 φαίνεται η επίδραση των παραγόντων του ιού και ξενιστού στην παθογένεση του SARS-CoV-2.

Ιστοπαθολογία
Ο Tian και συνεργάτες44 σε δύο περιπτώσεις ανέφεραν τα ιστοπαθολογικά δεδομένα κατά την εξέταση των πνευμόνων σε δύο ασθενείς που υποβλήθηκαν σε λοβεκτομές για αδενοκαρκίνωμα του πνεύμονος και αναδρομικά βρέθηκαν ότι είχαν τη λοίμωξη κατά το χρόνο της εγχειρήσεως. Η παθολογοανατομική εξέταση έδειξε πέραν του όγκου, ότι αμφότεροι οι ασθενείς είχαν οίδημα, σημαντικά πρωτεϊνικά εξιδρώματα σε μεγάλα σφαιρίδια πρωτεϊνών, εστιακή αντιδραστική υπερπλασία των πνευμονοκυττάρων με ανομοιόμορφη φλεγμονώδη κυτταρική διήθηση και πολυγιγαντοκυτταρικά κύτταρα. Οι υαλώδεις μεμβράνες δεν ήταν χαρακτηριστικές.

Κλινικές Εκδηλώσεις

Σύγχρονες εκτιμήσεις υποδηλώνουν ότι ο μέσος χρόνος επωάσεως είναι από πέντε έως έξι μέρες για COVID-19 με εύρος από μία έως 14 ημέρες.45

Οι περισσότεροι ασθενείς είναι ηλικίας 30 – 79 ετών.46 Η μέση ηλικία κυμαίνεται από 49 έως 59 έτη.47 Ολίγες περιπτώσεις έχουν αναφερθεί σε παιδιά ηλικίας μικρότερης των 15 ετών. Πλέον του ημίσεως των ασθενών είναι άρρενες. Περίπου το ήμισυ των ασθενών έχουν μία ή περισσότερες συνυπάρχουσες παθολογικές καταστάσεις, όπως υπέρταση, διαβήτη και καρδιαγγειακή νόσο.46 Έχει βρεθεί ότι η θνησιμότητα είναι αυξημένη μεταξύ αυτών των ασθενών με συνυπάρχουσες παθολογικές καταστάσεις.46

Το εύρος των κλινικών εκδηλώσεων έχει αναφερθεί ότι κυμαίνεται από την ασυμπτωματική λοίμωξη έως την σοβαρή αναπνευστική ανεπάρκεια.48-50 Η νόσος είναι οξεία χωρίς οποιονδήποτε φορέα. Τα συμπτώματα συνήθως αρχίζουν με μη ειδικό σύνδρομο και συμπεριλαμβάνουν πυρετό, ξηρό βήχα και καταβολή. Μπορεί να προσβληθούν πολλαπλά συστήματα συμπεριλαμβανομένου του αναπνευστικού (βήχας, πονόλαιμος, ρινόρροια, αιμόπτυση και θωρακικό άλγος), γαστρεντερικό (διάρροια, ναυτία και εμετός), μυοσκελετικό (μυϊκό άλγος) και νευρολογικό (κεφαλαλγία ή σύγχυση). Πλέον συχνά σημεία και συμπτώματα είναι πυρετός (83% – 98%), βήχας (76% – 82%) και δυσχέρεια στην αναπνοή (31% – 35%). Υπάρχουν περίπου 15% με πυρετό, βήχα και δυσχέρεια στην αναπνοή.7,47 Επιπεφυκίτιδα δεν αναφέρθηκε στις πρώιμες σειρές και σε περιπτώσεις με άτομα ηλικίας μικρότερης των 18 ετών. Μετά την εμφάνιση της νόσου, τα συμπτώματα είναι οπωσδήποτε ήπια και ο μέσος χρόνος για την πρώτη εισαγωγή στο νοσοκομείο είναι εφτά ημέρες (4 – 8 ημέρες). Όμως, η νόσος εξελίσσεται σε δύσπνοια (~ 8 ημέρες), οξύ σύνδρομο αναπνευστικής ανεπάρκειας (ARDS ) (~ 9 ημέρες) και μηχανική αναπνοή (~ 10,5 ημέρες) σε περίπου 39% των ασθενών.7,47 Οι ασθενείς με θανατηφόρο νόσο αναπτύσσουν ARDS, επιδεινώνονται σε βραχεία χρονική περίοδο και αποθνήσκουν από πολλαπλή οργανική ανεπάρκεια.7,47 Η συχνότητα θνησιμότητας στις αρχικές σειρές των νοσοκομειακών ασθενών ήταν 11% – 15%, αλλά οι τελευταίες στατιστικές κατοχυρωθείσες περιπτώσεις είναι 2,3%.7,47,51 Σημειώνεται, ότι οι θανατηφόρες περιπτώσεις ήταν πρωτογενώς μεταξύ των υπερηλίκων ασθενών, ιδιαιτέρως αυτών ηλικίας ≥80 ετών (περίπου 15%) και 70 έως 79 ετών (περίπου 8%). Περίπου το ήμισυ (49%) ήταν κριτικώς πάσχοντες ασθενείς και έπασχαν από προϋπάρχουσες συννοσηρότητες, όπως καρδιαγγειακή νόσος, διαβήτης, χρόνια αναπνευστική νόσος και ογκολογικοί ασθενείς, οι οποίοι απεβίωσαν. Ενώ στο 1% των ασθενών ηλικίας 9 ετών ή νεαρότερων δεν παρατηρήθηκαν θανατηφόρες περιπτώσεις.

Σύμφωνα με το Κινέζικο CDC και με βάση τη βαρύτητα των συμπτωμάτων η νόσος μπορεί να ταξινομηθεί σε τρεις κατηγορίες:49

  • Ήπια νόσος: Όχι πνευμονία και ήπια πνευμονία. Αυτή παρατηρείται στο 81% των περιπτώσεων
  • Σοβαρή νόσος: Δύσπνοια, αναπνευστική συχνότητα ≥30 /λεπτό, κορεσμός οξυγόνου (SaO2) ≤93%, PaO2/FiO2 σχέση [η σχέση μεταξύ της αρτηριακής πιέσεως του οξυγόνου (μερική πίεση του οξυγόνου, PaO2) και επί τοις εκατό εκπνεόμενο οξυγόνο, FiO2] <300 και/ή πνευμονικές διήθησης >50% εντός 24 έως 48 hωρών Αυτή παρατηρείται στο 15% των περιπτώσεων.
  • Κριτική νόσος: Αναπνευστική ανεπάρκεια, σηπτικό shock και πολλαπλή οργανική δυσλειτουργία ή ανεπάρκεια. Αυτή παρατηρείται στο 5% των περιπτώσεων.49


Δεδομένα ληφθέντα από αναφορές και από τις υπηρεσίες υγείας, επέτρεψαν να διακρίνουμε τις κλινικές εκδηλώσεις της νόσου σύμφωνα με την βαρύτητα της κλινικής εικόνας. Ο COVID-19 ασθενής μπορεί να παρουσιαστεί με ήπια, μέτρια ή σοβαρή νόσο. Μεταξύ των σοβαρών κλινικών εκδηλώσεων, υπάρχουν σοβαρή πνευμονία, ARDS, σήψη και σηπτικό shock. Η κλινική πορεία της νόσου όπως φαίνεται τείνει να προβλεφθεί ως έχουσα ευνοϊκή πορεία στην πλειονότητα των ασθενών. Υπάρχει, όμως, ένα ποσοστό επί τοις εκατό των κατοχυρωμένων περιπτώσεων, όπου μετά περίπου μία εβδομάδα υπάρχει αιφνίδια επιδείνωση της κλινικής καταστάσεως με ταχεία επιδείνωση της αναπνευστικής ανεπάρκειας και πολλαπλής οργανικής δυσλειτουργίας ή πολλαπλής οργανικής ανεπάρκειας.

Μέτρια Πνευμονία: Αναπνευστικά συμπτώματα, όπως βήχας και δύσπνοια (ή ταχύπνοια) είναι παρόντα χωρίς σημεία σοβαρής πνευμονίας.


Σοβαρή Πνευμονία: Ο πυρετός συνοδεύεται με σοβαρή δύσπνοια, αναπνευστική δυσχέρεια, ταχύπνοια (>30 αναπνοές/λεπτό) και υποξία (SaO2 <90% σε αέρα δωματίου). Πάντως, το σύμπτωμα του πυρετού θα πρέπει να επεξηγείται προσεκτικώς ως σύμβαμα σε σοβαρές μορφές της νόσου. Αυτός μπορεί να είναι μέτριος ή ακόμη και να απουσιάζει. Κυάνωση μπορεί να παρατηρηθεί στα παιδιά. Με βάση τον ορισμό, η διάγνωση είναι ακτινολογική και η ακτινολογική απεικόνιση χρησιμοποιείται για τον αποκλεισμό επιπλοκών.


Οξύ Σύνδρομο Αναπνευστικής Ανεπάρκειας: Η διάγνωση χρειάζεται κλινικά και αναπνευστικά κριτήρια. Αυτό το σύνδρομο υποδεικνύει τη νέα εμφάνιση αναπνευστικής καταστάσεως ή η επιδείνωση της ήδη διαπιστούμενης αναπνευστικής εικόνας. Το ARDS διακρίνεται με βάση το βαθμό της υποψίας. Η αναφερθείσα παράμετρος είναι για τον PaO2/FiO2:

  • Ήπιο ARDS. 200mmHg < PaO2/FiO2 ≤ 300mmHg
  • Μέτριο ARDS. 100mmHg < PaO2/FiO2 ≤ 200mmHg.
  • Σοβαρό ARDS. PaO2/FiO2 ≤ 100mmHg.

Όταν η PaO2 δεν είναι διαθέσιμη, η σχέση PaO2/FiO2 είναι δηλωτική του ARDS.

Η απεικόνιση του θώρακός συμπεριλαμβάνουσα την ακτινογραφία θώρακος, αξονική τομογραφία ή υπερηχογράφημα του πνεύμονος δείχνουν ότι αμφοτερόπλευρες πνευμονικές διηθήσεις >50% οι οποίες δεν εξηγούν πλήρως την υγρά, λοβιδιακή πνευμονική κατάρριψη. Αν και σε ορισμένες περιπτώσεις, το κλινικό σενάριο και τα αναπνευστικά δεδομένα μπορεί να είναι υποδηλωτικά για πνευμονικό οίδημα, ενώ η πρωτογενής αναπνευστική προέλευση αποδεικνύεται μετά τον αποκλεισμό της καρδιακής ανεπάρκειας ή άλλης αιτίας όπως είναι η υπερφόρτωση με υγρά. Προς αυτόν το σκοπό μπορεί να είναι χρήσιμο το ηχοκαρδιογράφημα.

Σήψη: Η κλινική εικόνα των ασθενών με COVID-19 και με σήψη είναι ιδιαιτέρως σοβαρή, χαρακτηρίζεται δε από εύρος σημείων και συμπτωμάτων της πολυοργανικής προσβολής. Αυτά τα σημεία και συμπτώματα συμπεριλαμβάνουν αναπνευστικές εκδηλώσεις όπως σοβαρή δύσπνοια και υποξαιμία, νεφρική ανεπάρκεια με ελαττωμένο πόσο ούρων, ταχυκαρδία, διαταραχή της διανοητικής καταστάσεως και λειτουργικές διαταραχές των οργάνων εκφραζόμενες με εργαστηριακά δεδομένα υπερχολερυθριναιμίας, οξεώσεως, υψηλού γαλακτικού οξέος, θρομβοπάθεια και θρομβοπενία.


Ασυμπτωματικές Λοιμώξεις: Ασυμπτωματικές λοιμώξεις έχουν περιγραφεί αλλά η συχνότητά των είναι άγνωστη. Σε μία COVID-19 επιδημία σε κρουαζιερόπλοιο όπου περίπου όλοι οι επιβάτες και το πλήρωμα ελέγχθηκαν για SARS-CoV-2, περίπου 17% του εξετασθέντος πληθυσμού του πλοίου ήταν θετικό το Φεβρουάριο 2020. Περίπου το ήμισυ των 619 κατοχυρωθεισών COVID-19 ήταν ασυμπτωματικοί κατά το χρόνο της διαγνώσεως.52 Ακόμη ασθενείς με ασυμπτωματική λοίμωξη μπορεί να έχουν υπαρκτές κλινικές ανωμαλίες.53 Για παράδειγμα, σε μία μελέτη 24 ασθενών με ασυμπτωματική λοίμωξη όπου όλοι υπεβλήθηκαν σε αξονική τομογραφία θώρακος, το 50% είχε μεγάλες αδιαφάνειες ή εστιακές σκιάσεις και ένα άλλο 20% είχε άτυπες απεικονιστικές ανωμαλίες. Πέντε ασθενείς ανέπτυξαν πυρετό χαμηλού βαθμού με ή χωρίς τυπικά συμπτώματα ολίγες ημέρες μετά την διάγνωση.40,53


Εργαστηριακά Ευρήματα

Σε ασθενείς με COVID-19, ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων μπορεί να ποικίλει. Έχουν αναφερθεί λευκοπενία, λευκοκυττάρωση και λεμφοπενία, αν και η λεμφοπενία είναι πλέον συχνή.54 Συχνή είναι η αυξημένη γαλακτική δεϋδρογονάση και φερριτίνη του όρου και αυξημένα επίπεδα των τρανσαμινασών του όρου έχουν περιγραφεί. Οι πλείστοι των ασθενών έχουν φυσιολογικά επίπεδα της προκαλσιτονίνης του όρου, αλλά η C-αντιδρώσα πρωτεΐνη ήταν άνωθεν του φυσιολογικού εύρους. Ένα τρίτο των ασθενών έχει αύξηση των Ν-διμερών.54,55

Απεικονιστικά Ευρήματα

Η αξονική τομογραφία θώρακός σε ασθενείς με COVID-19 πολύ συχνά αποκαλύπτει την ύπαρξη σκιάσεων με ή χωρίς πυκνωτικές ανωμαλίες, συνεπή με ιογενή πνευμονία.56 Μελέτες διαφόρων σειρών υποδηλώνουν ότι οι CT ανωμαλίες είναι πολύ πιθανόν να είναι αμφοτερόπλευρες, έχουν περιφερική διασπορά και προσβάλλουν τους κατώτερους λοβούς. Ολιγότερο συνήθη ευρήματα συμπεριλαμβάνουν την πλευρική πάχυνση, πλευριτικό υγρό και λεμφαδενοπάθεια. Μία μελέτη υπέδειξε ότι υπάρχουν τέσσερα στάδια καθοριζόμενα από την CT.57 Στο πρώιμο στάδιο η υαλόμορφη σκίαση ήταν η κυρία ακτινολογική απόδειξη διασποράς στους κατώτερους λοβούς, ετερόπλευρα ή αμφοτερόπλευρα. Στο εξελικτικό στάδιο, οι διάχυτες και αμφοτερόπλευρες υαλόμορφες σκιάσεις πυκνώσεις είναι περισσότερες έναντι δύο λοβών αποτελούσαν δε την κυρία εκδήλωση. Στο τελικό στάδιο, οι υαλόμορφες σκιάσεις και η συμπαγής πύκνωση ήταν πλέον προέχουσες. Στο στάδιο της απορροφήσεως, οι εκτεταμένες υαλόμορφες σκιάσεις και πυκνώσεις οι οποίες απορροφούνται βαθμιαίως.

Εκτίμηση και Διάγνωση

Η COVID-19  λοίμωξη συνήθως εκδηλώνεται ως οξεία ιογενής αναπνευστική λοίμωξη και θα πρέπει να εξετάζονται ορισμένες διαφορικές διαγνώσεις σχετιζόμενες με αυτή, όπως η συνήθης ιογενής πνευμονία, γρίπη, παραγρίπη, λοίμωξη από αδενοϊό, λοίμωξη από τον ιό του αναπνευστικού συγκιτιού και άτυπα παθογόνα όπως Mycoplasma pneumoniae και Chlamydia pneumoniae. Όθεν, είναι κρίσιμο να διερευνηθεί το ιστορικό ταξιδιού και το ιστορικό εκθέσεως, όταν εξετάζουμε ύποπτο ασθενή επιστρέψαντα από κάποια επιδημική περιοχή. Επί του παρόντος, η πιθανότητα του COVID-19 θα πρέπει να εξετάζεται πρωταρχικά σε ασθενείς με πυρετό και/ή αναπνευστικά συμπτώματα που έχουν οποιαδήποτε από τα ακόλουθα στις προηγούμενες 14 ημέρες:

  • Στενή επαφή με κατοχυρωθείσα ή ύποπτη περίπτωση COVID-19, συμπεριλαμβανομένων ατόμων παροχής υγειονομικής φροντίδας. Η στενή επαφή συμπεριλαμβάνει αυτήν εντός περίπου 2 μέτρων του ασθενούς για παρατεταμένη χρονική περίοδο ενώ δεν φορά προσωπική προστατευτική συσκευή ή έχει άμεση επαφή με τις λοιμώδης εκκρίσεις ενώ δεν φορά προσωπική προστατευτική συσκευή.
  • Διαμονή ή ταξίδι σε περιοχές με αναφερθείσα ευρεία μετάδοση στην κοινότητα.
  • Πιθανή έκθεση μέσω συγκεντρώσεως ή παραμονή σε ειδικές εκδηλώσεις όπου έχει αναφερθεί COVID-19.

Η πιθανότητα του COVID-19 θα πρέπει επίσης να εξετάζεται σε ασθενείς με σοβαρή νόσο του κατώτερου αναπνευστικού συστήματος όταν κάποια άλλη εναλλακτική αιτιολογία δεν δύναται να διαπιστωθεί, ακόμη και εάν δεν υπάρχει σαφής έκθεση. Ο ΠΟΥ έχει σχέδιο ορισμού για την ταυτοποίηση των περιπτώσεων COVID-19 (Πίνακας 3).58

Η εργαστηριακή διάγνωση γίνεται κατόπιν εξετάσεως δειγμάτων αναπνευστικού εκκρίματος ή αίματος με τη χρήση μίας αλυσιδωτής αντίδρασης πολυμεράσης με χρήση αντίστροφης μεταγραφάσης (καθώς το γονιδίωμα του ιού είναι RNA) σε πραγματικό χρόνο (rRt-PCR).59 Τα αποτελέσματα είναι διαθέσιμα σε ολίγες ώρες έως ημέρες. Στον Πίνακα 4 αναφέρονται περιληπτικά οι πρόσφατες συστάσεις για την SARS-CoV-2 εξέταση.

Διαφορική Διάγνωση

Η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει όλους τους τύπους των αναπνευστικών ιογενών λοιμώξεων (γρίπη, παραγρίπη, αναπνευστικό συγκυτιακό ιό, αδενοϊό, ανθρώπινο μεταπνευμοϊό, όχι COVID-19  ιό), άτυπες πνευμονίες (μυκόπλασμα, χλαμύδια) και βακτηριακές λοιμώξεις. Είναι απίθανο να διαφοροδιαγνωστεί η COVID-19 από αυτές τις λοιμώξεις κλινικώς ή μέσω των εν είδη ρουτίνας εργαστηριακών εξετάσεων. Όθεν, το ιστορικό ταξιδιού είναι σημαντικό. Πάντως, όσον η επιδημία διασπείρετε, το ιστορικό ταξιδιού είναι άσχετο.
Θεωρούμε ότι σημαντική σημασία για τη διαφορική διάγνωση έχει η αναφορά μεταξύ COVID-19, κοινού κρυολογήματος και γρίπης.

Το κοινό κρυολόγημα προκαλείται από μυριάδες ιούς. Οι περισσότεροι αυτών είναι ρινοϊοί και καλοήθεις μορφές των κορωναϊών. Το κοινό κρυολόγημα και COVID-19 έχουν βαθμιαία πορεία των εμφανιζόμενων συμπτωμάτων συγκριτικά με τη γρίπη η οποία προκαλείται από διάφορα στελέχη του ιού της γρίπης (οικογένεια Ορθομυξοϊών). Ο πυρετός είναι σπάνιος στο κοινό κρυολόγημα, αλλά είναι το πλέον αξιοσημείωτο σύντομα σε αμφότερες την COVID-19 και γρίπη. Η παρουσία του βηχός και καταβολής είναι σπάνια στο κοινό κρυολόγημα. Συμπτώματα ρινικού κατάρρου, όπως ρινόρροια και ρινική συμφόρηση είναι τα επικρατούντα στο κοινό κρυολόγημα και σπανία στην γρίπη και COVID-19.

Οι ασθενείς με COVID-19 παρουσιάζονται με συμπτώματα παρόμοια της γρίπης καθόσον αυτές είναι νόσοι του αναπνευστικού συστήματος. Σε αμφότερες τις νόσους, η κλινική παρουσίαση μπορεί να ποικίλλει από την ασυμπτωματική έως την σοβαρά πνευμονία. Επιπλέον, αμφότερες η COVID-19 και γρίπη μεταδίδονται δια της επαφής, σταγονιδίων και μολυσματικών ουσιών. Όθεν, παρόμοιες τεχνικές υγιεινής των χεριών και αναπνευστικά πρωτόκολλα θα είναι ωφέλιμα στην διασπορά. Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει τη συχνότητα της διασποράς της οποιαδήποτε λοιμώξεως είναι ο Βασικός Αριθμός Αναπαραγωγής (Ro). Ο γιος της γρίπης έχει Ro ~ 1,3, ενώ ο SARS ιός έχει Ro ~ 2,3. Όθεν, κάθε COVID-19 ασθενής μπορεί να διασπείρει 1,8 φορές περισσότερο νέες επαφές συγκριτικά με τους ασθενείς με γρίπη.

Συγκριτικά με τον SARS (προκαλείται από τον SARS-CoV-1 ιό), ορισμένοι ασθενείς με COVID-19 (προκαλείται από τον SARS-CoV-2) μπορεί να είναι μολυσματικοί κατά την περίοδο επωάσεως ακόμη αν είναι ασυμπτωματικοί. Ο χρόνος επωάσεως διαφέρει μεταξύ των διαφόρων κορωναϊών και ορθομυξοϊών. Η μακρά επώαση για την εκδήλωση του COVID-19 μαζί με την δυνατότητα μεταδόσεως της λοιμώξεως κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου εξηγεί πώς μπορεί να υπάρχει αυτή η ταχεία πιθανή μετάδοση του SARS-CoV-2 (Πίνακας 5).

Κλινική Πορεία και Πρόγνωση

Η βαρύτητα της COVID-19 ποικίλει. Η νόσος μπορεί να έχει ήπια πορεία με ολίγα ή όχι συμπτώματα, παρεμφερή με άλλες νόσους του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος, όπως είναι το κοινό κρυολόγημα. Ήπιες περιπτώσεις τυπικώς ανανήπτουν εντός δύο εβδομάδων, ενώ άλλες με περισσότερο σοβαρά ή κριτική νόσο μπορεί να χρειάζονται τρεις έως έξι εβδομάδες για ανάνηψη. Μεταξύ αυτών που έχουν αποθάνει, ο χρόνος από την εμφάνιση του συμπτώματος μέχρι τον θάνατο είχε εύρος από δύο έως οκτώ εβδομάδος.60
Τα παιδιά όλων των ηλικιών είναι ευαίσθητα στη νόσο, αλλά είναι πιθανόν να έχουν ηπιότερα συμπτώματα και πολύ χαμηλότερη πιθανότητα σοβαρής νόσου έναντι των ενηλίκων. Σε αυτούς ηλικίας μικρότερης των 50 ετών, ο κίνδυνος του θανάτου είναι μικρότερο του 0,5%, ενώ σε αυτούς ηλικίας 70 ετών ή περισσότερο είναι 8%.61 Οι έγκυες γυναίκες είναι ιδιαίτερου κινδύνου για σοβαρή λοίμωξη.62

Σε ορισμένους ασθενείς COVID-19 μπορεί να επιδράσει επί των πνευμόνων προκαλώντας πνευμονία. Σε αυτούς που επηρεάζονται περισσότερο σοβαρά, η COVID-19 μπορεί ταχέως να εξελιχθεί σε ARDS προκαλώντας αναπνευστική ανεπάρκεια, σηπτικό shock ή πολυοργανική ανεπάρκεια. Επιπλοκές συνοδές της COVID-19 συμπεριλαμβάνουν σήψη, ανωμαλίες της πήξης του αίματος, βλάβη της καρδιάς, νεφρών και ήπατος. Οι ανωμαλίες της πήξεως, ειδικότερα ο αυξημένος χρόνος προθρομβίνης, έχουν περιγράφεις στο 6% των ασθενών εισαχθέντων με COVID-19, ενώ ανώμαλη νεφρική λειτουργία στο 4% αυτής της ομάδας.62 Η ηπατική βλάβη συχνά παρατηρείται στην σοβαρές περιπτώσεις.63 Ορισμένοι των ασθενών που απεβίωσαν είχαν προϋπάρχουσες καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων της καρδιαγγειακής νόσου, υπερτάσεως, χρόνιας πνευμονικής νόσου, χρόνιας νεφρικής νόσου, προκεχωρημένης ηπατικής νόσου, διαβήτου ή ανοσοκατασταλμένα άτομα. Το Italian Instituto Superiore di Sanita ανέφερε ότι, πέραν των 2.000 θανάτων από τη νόσο στην Ιταλία, 99,8% είχαν τουλάχιστον μία συνυπάρχουσα κατάσταση με μέσο όρο 2,7%.64 Σύμφωνα με αυτή την αναφορά, ο μέσος χρόνος από την εμφάνιση των αρχικών συμπτωμάτων έως του θανάτου ήταν οκτώ ημέρες με διαφορά μια ημέρα μεταξύ αυτών που είχαν θεραπευτή στη ΜΕΘ συγκριτικά με αυτούς που δεν είχαν θεραπευθεί.64 Στη μελέτη του National Health Commission (NHC) της Κίνας, η συχνότητα θανάτου στους άρρενες ήταν 2,8% ενώ στα θήλυ άτομα 1,7%.65 Στο 11,8% των αναφερθέντων θανάτων από το NHS Κίνας, παρατηρήθηκε καρδιακή βλάβη διαπιστωθείσα με αύξηση των επιπέδων της τροπονίνης ή καρδιακή ανακοπή.66

Όσον αφορά την θνησιμότητα, αυτή μπορεί να επηρεάζεται από το διατιθέμενα ιατρικά μέσα και την κοινωνικοοικονομική κατάσταση της περιοχής.67 Οι εκτιμήσεις της θνησιμότητας από την κατάσταση ποικίλουν επειδή υπάρχουν αυτές οι τοπικές διαφορές, αλλά επίσης λόγω των μεθοδολογικών δυσκολιών. Άλλως, η συχνότητα προκλήσεως τις θνησιμότητας στις ήπιες περιπτώσεις μπορεί να υπερεκτιμηθεί.68 Πάντως, η παρατηρούμενη χρονική περίοδος του θανάτου μπορεί από απόψεως συχνότητας να υποεκτιμηθεί.69

Είναι άγνωστο εάν η προηγηθείσα λοίμωξη παρέχει αποτελεσματική και μακράς διαρκείας ανοσία στα άτομα που ανένηψαν από τη νόσο.70 Η ανοσία είναι πιθανή, βασίζεται δε στην συμπεριφορά των άλλων κορωναϊών, αλλά περιπτώσεις οι οποίες ανένηψαν από COVID-19 έχουν παρακολουθηθεί για θετικές εξετάσεις για κορωναϊούς τελευταία.70

Ερωτήματα γεννώνται όσον αφορά την μακράς διαρκείας συνέπεια της νόσου. Η Hong Kong Hospital Authority βρήκε ελάττωση της πνευμονικής χωρητικότητας 20% έως 30% σε ορισμένα άτομα που ανένηψαν από τη νόσο και το σπινθηρογράφημα των πνευμόνων έδειξε οργανική βλάβη.71
Γενικότερα, ασθενείς διαγνωσμένοι με COVID-19 που είναι υψηλού κινδύνου, συμπεριλαμβανομένου του ARDS και θανάτου, είναι αυτοί που έχουν οποιαδήποτε ένα από τα ακόλουθα κριτήρια:

  • Ηλικία ≥65 έτη
  • Οποιαδήποτε μία από τις ακόλουθες παθολογικές καταστάσεις:
  • Καρδιαγγειακή νόσο, εξαιρουμένης της υπερτάσεως ως μόνη καρδιαγγειακή διάγνωση.
  • Διαβήτης με Α1c επίπεδα >7,5%
  • Χρόνια πνευμονική νόσος, συμπεριλαμβανομένου του άσθματος
  • Τελικό στάδιο νεφρικής νόσου
  • Εξελικτική ηπατική νόσος
  • Αιματολογικές διαταραχές (π.χ. δρεπανοκυτταρική αναιμία)
  • Νευρολογικές διαταραχές
  • Περίοδος μετά μεταμόσχευση συμπαγούς οργάνου ή ανοσοκατασταλτική θεραπεία
  • Χρυσή βιολογικών παραγόντων για ανοσοκαταστολή
  • Υφιστάμενη θεραπεία με χημειοθεραπεία ή ανοσοκατασταλτικές για κακοήθεια
  • Εντός 1 μηνός μετά από μεταμόσχευση μυελού
  • Υφιστάμενη θεραπεία για απόρριψη μοσχεύματος
  • HIV λοίμωξη με αριθμό CD4 κυττάρων < 200copies/mm2
  • Οποιαδήποτε 1 από τα ακόλουθα κλινικά ευρήματα:
  • Κορεσμός O2 <94% se αέρα δωματίου. <90% εάν είναι γνωστή χρόνια υποξαιμική κατάσταση ή λαμβάνεται χρονίως συμπληρωματικό οξυγόνο
  • Αναπνευστική συχνότητα >24αναπνοών/λεπτό
  • Εργαστηριακό εύρημα: D-Dimer επίπεδο 1μg/ml, εάν ο ασθενής έχει αναπνευστική νόσο.
  • Οιοσδήποτε ασθενείς που, ενώ νοσηλεύεται στο νοσοκομείο, αναπτύξει οποιαδήποτε 1 των ανωτέρω αναφερθέντων παθολογικών καταστάσεων ή παθολογικών ευρημάτων.

Ένδειξη: Ο ορισμός των ασθενών υψηλού κινδύνου για πτωχές προγνώσεις έχει κατοχυρωθεί βάσει των αναλύσεων και των παραγόντων σε συνδυασμό με τον νοσοκομειακό θάνατο μεταξύ των ασθενών με COVID-19 στην Κίνα και καταστάσεων συνοδευόμενες με αυξημένη βαρύτητα της νόσου μεταξύ ασθενών με εποχιακή γρίπη.72 Ειδικότερα, υπερήλικες, ελαττωμένος κορεσμός οξυγόνου και D-dimer επιπέδου 1μg/ml συνδυάζονται με COVID-19 σχετιζόμενή θνησιμότητα στην Κίνα.62

Ορισμένες των υποκειμένων καταστάσεων που ήδη αναφέρθηκαν δεν είναι επί του παρόντος σε επαρκή αριθμό στις δημοσιευθείσες μελέτες με COVID-19. Οι ακόλουθες καταστάσεις, γνωστές ότι προδιαθέτουν τους ασθενείς σε περισσότερο σοβαρά νόσο ή παρατεταμένη γρίπη, επίσης έχουν συμπεριληφθεί: Διαβήτης, καρδιακή ανεπάρκεια, τελικό στάδιο νεφρικής νόσου, προοδευτική HIV και χρήση ανοσοκατασταλτικών παραγόντων.72 Για τη διαστρωμάτωση του κινδύνου χρειάζονται περισσότερες μελέτες. Κατά πόσον οι έγκυες ασθενείς είναι υψηλότερου κινδύνου για σοβαρή COVID-19 λοίμωξη είναι άγνωστον.

Θεραπεία
Δεν υπάρχει ειδική αντι-ιϊκή θεραπεία συνιστώμενη για COVID-19 και ούτε υπάρχει διαθέσιμο εμβόλιο. Η θεραπεία είναι συμπτωματική και η οξυγονοθεραπεία αποτελεί την μείζονα θεραπευτική παρέμβαση για ασθενείς με σοβαρή λοίμωξη. Μηχανικός αερισμός μπορεί να είναι απαραίτητος σε περιπτώσεις αναπνευστικής ανεπάρκειας ανθεκτικής στην οξυγονοθεραπεία, ενώ η αιμοδυναμική υποστήριξη είναι ουσιώδης για την αντιμετώπιση του σηπτικού shock. Λόγω της πιθανής θνησιμότητας του COVID-19, οριστικές ερευνητικές εργασίες είναι σε εξέλιξη και τα χρησιμοποιούμενα φάρμακα αναφέρονται κατωτέρω

Υδροξυχλωροκίνη και Χλωροκίνη: Η χλωροκίνη απόμακρού χρησιμοποιείται στην θεραπεία της ελονοσίας και ορισμένων ρευματικών νόσων. Αυτή έχει προηγουμένως εξεταστεί in vitro εναντίον αριθμού ιών, συμπεριλαμβανομένου του SARS, και βρέθηκε ότι δεν αναστέλλει την αύξηση ενώ δεν έχει βρεθεί όφελος στα πειραματικά μοντέλα.73 Έχει περιγραφεί ότι η χλωροκίνη είναι γνωστόν ότι αποκλείει την ιογενή λοίμωξη διά της αυξήσεως του ενδοσωμιαλικού pH και δια επεμβάσεως με την γλυκοπρωτεΐνη επί του κυτταρικού υποδοχέως SARS-CoV και επίσης επηρεάζει την πιθανότητα ότι η ανοσοδιεγερτική επίδραση του φαρμάκου μπορεί να αυξήσει την αντιϊκή επίδραση in vitro.53 Σύμφωνα με την ομοφωνία των ειδικών που δημοσιεύτηκε τον Φεβρουάριο 2020 όσον αφορά την ειδικότητα της χλωροκίνης για τη χρήση της στην COVID-19 βάσει της εν vitro ενδείξεως και των υπαρχόντων κλινικών δεδομένων συνιστώνται τα ακόλουθα:74 Η χλωροκίνη χορηγείται σε δόση 50οmg 2 φορές ημερησίως για 10 ημέρες για ασθενείς διαγνωσθέντες με ήπια, μέτρια και σοβαρά SARS-CoV πνευμονία, εφόσον δεν υπάρχει αντένδειξη του φαρμάκου. Συνίσταται μετά προσοχής έλεγχος για τυχόν ανεπιθύμητες αντιδράσεις (π.χ. οφθαλμικές διαταραχές, παράταση QT διαστήματος, αιματολογικές αντίδρασεις) και συγχορήγηση άλλων φαρμάκων (μακρολίδες, κινολόνες, αντιαρρυθμικά, αντικατασταλτικά και αντιψυχωτικά φάρμακα).74

Το Dutch Center for Disease συνιστά το ακόλουθο σχήμα για ενήλικες: 600mg χλωροκίνης (6 δισκία των 100mg) ακολουθούμενα 300 mg με 12 hώρες την ημέρα 1, ακολούθως 300 mg δύο φορές ημερησίως τις ημέρες 2-5. Αυτή η σύσταση υπογραμμίζει 1) την ανάγκη για διακοπή της θεραπείας κατά την ημέρα 5 για την ελάττωση των ανεπιθύμητων επιδράσεων λαμβάνοντας υπόψιν την μακράς διαρκείας του χρόνου ημισείας ζωής της χλωροκίνης και 2) την ανάγκη της διαφοράς μεταξύ σχημάτων βασιζόμενων στην φωσφορική χλωροκίνη και χλωροκίνη βάση επειδή 500mg της πρώτης αντιστοιχούν σε 300mg της δεύτερης.75

Η Italian Society of Infection and Tropical Disease (Lombarty Section) συνιστά τη χρήση της χλωροκίνης 500mg 2 φορές ημερησίως ή υδροξυχλωροκίνης 200mg ημερησίως για 10 ημέρες, αν και η θεραπεία μπορεί να διαρκέσει 5 έως 20 ημέρες σύμφωνα με την κλινική βαρύτητα. Στη θεραπεία δύνανται να υποβληθούν ασθενείς πάσχοντες με ήπια αναπνευστικά συμπτώματα και συννοσηρότητες έως ασθενείς με σοβαρή αναπνευστική ανεπάρκεια.76

Υποψήφιοι για Θεραπεία: Όπως αναφέρθηκε, δεν υπάρχουν πρόσφατα δεδομένα που να υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητα ή τις συγκριτικές αποτελεσματικές επιδράσεις είτε της χλωροκίνης ή υδροξυχλωροκίνης για τη θεραπεία του COVID-19. Οι οδηγίες βασίζονται σε πολύ περιορισμένη ένδειξη ότι η θεραπεία με χλωροκίνη ή υδροξυχλωροκίνη μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την πόλη ταχεία ελάττωση του ιϊκού φορτίου και μπορεί να συνοδεύεται με βελτίωση των κλινικών εκβάσεών.77 Εάν η χλωροκίνη και υδροξυχλωροκίνη έχουν σημαντικές κλινικές δραστηριότητες, αυτές βασίζονται στην εμπειρία με άλλες οξείες ιογενείς λοιμώξεις και είναι πιθανόν ότι αυτές θα είναι πολύ αποτελεσματικές εάν χορηγηθούν όσο το δυνατόν ενωρίτερα.77

Οι υποψήφιοι για τη θεραπεία είναι:

  • Εάν οι υπάρχουσες κλινικές δοκιμές σχετικά με τη χρήση της χλωροκίνη ή υδροξυχλωροκίνης είναι ισχυρώς κατοχυρωμένες έναντι της αναγραφής άλλου φαρμάκου.
  • Οι κλινικοί θα πρέπει να εκτιμούν τους εισαχθέντες ασθενείς για ενδονοσοκομειακή αντιμετώπιση της COVID-19 λοιμώξεως για τη διαπίστωση κατά πόσον αυτή είναι υψηλού κινδύνου για πτωχές εκβάσεις. Προ της αναγραφής, οι κλινικοί θα πρέπει να ζυγίζουν τους κινδύνους και πιθανά οφέλη. Στους υποψηφίους για θεραπεία συμπεριλαμβάνονται ασθενείς που πληρούν οποιοδήποτε 1 από τα ακόλουθα κριτήρια:
  • Ηλικία ≥65 έτη
  • Οποιαδήποτε μία από τις ακόλουθες παθολογικές καταστάσεις:
  • Καρδιαγγειακή νόσος, εξαιρουμένης της υπερτάσεως ως μόνη καρδιαγγειακή διάγνωση.
  • Διαβήτης με Α1c επίπεδα >7,5%
  • Χρόνια πνευμονική νόσος, συμπεριλαμβανομένου του άσθματος
  • Τελικό στάδιο νεφρικής νόσου
  • Εξελικτική ηπατική νόσος
  • Αιματολογικές διαταραχές (π.χ. δρεπανοκυτταρική αναιμία)
  • Νευρολογικές διαταραχές
  • Περίοδος μετά μεταμόσχευση συμπαγούς οργάνου ή ανοσοκατασταλτική θεραπεία
  • Χρυσή βιολογικών παραγόντων για ανοσοκαταστολή
  • Υφιστάμενη θεραπεία με χημειοθεραπεία ή ανοσοκατασταλτικές για κακοήθεια
  • Εντός 1 μηνός μετά από μεταμόσχευση μυελού
  • Υφιστάμενη θεραπεία για απόρριψη μοσχεύματος
  • HIV λοίμωξη με αριθμό CD4 κυττάρων < 200copies/mm2
  • Οποιαδήποτε 1 από τα ακόλουθα κλινικά ευρήματα:
  • Κορεσμός O2 <94% se αέρα δωματίου. <90% εάν είναι γνωστής χρόνιας υποξαιμικής κατάστασης ή λαμβάνεται χρονίως συμπληρωματικό οξυγόνο
  • Αναπνευστική συχνότητα >24αναπνοών/λεπτό
  • Εργαστηριακό εύρημα: D-Dimer επίπεδο 1μg/ml, εάν ο ασθενής έχει αναπνευστική νόσο.
  • Οιοσδήποτε ασθενείς που, ενώ νοσηλεύεται στο νοσοκομείο, αναπτύξει οποιαδήποτε 1 των ανωτέρω αναφερθέντων παθολογικών καταστάσεων ή παθολογικών ευρημάτων.

Οι κλινικοί δεν θα πρέπει να χορηγούν χλωροκίνη ή υδροξυχλωροκίνη θεραπεία για οποιονδήποτε ασθενή που:

  • Δεν πληρεί τουλάχιστον 1 των ανωτέρω κριτηρίων για υψηλού κινδύνου πτωχών εκβάσεων.
  • Μη εισαχθέντες στην μονάδα φροντίδας.
  • Έχει πολυοργανική ανεπάρκεια. Αυτό οφείλεται στις καρδιακές επιδράσεις της σοβαρής COVID-19 και χρήσεως της χλωροκίνης ή υδροξυχλωροκίνης.
  • Εάν η θεραπεία με χλωροκίνη ή υδροξυχλωροκίνη χορηγηθεί σε ασθενή με αυξημένο QT πέραν του οριακού (>450 ms στον άνδρα, >470 ms στη γυναίκα), οι κλινικοί θα πρέπει να λαμβάνουν ηλεκτροκαρδιογράφημα καθημερινώς για τις πρώτες 48 έως 72 ώρες.
  • Εάν το QT αυξάνεται στα >500 ms, θα πρέπει να διακόπτεται η θεραπεία.
  • Οι κλινικοί δεν θα πρέπει να καθυστερήσουν την έναρξη της θεραπείας με χλωροκίνη ή υδροξυχλωροκίνη προκειμένου να λάβουν αίμα γιατί γλυκοζο-6-φωσφορική αφυδρογονάση ή την εξέταση του αμφιβληστροειδούς.


Δεν υπάρχει ένδειξη που να υποστηρίζει τη χρήση της χλωροκίνης ή υδροξυχλωροκίνη για προ- ή μετά έκθεση προφυλάξεως σε άτομα με κατοχυρωμένη ή ύποπτη έκθεση στον SARS-CoV.77

Ρεμδεσιβίρη:  Η ρεμδεσιβίρη είναι ένα καινοφανές νουκλεοτιδικό ανάλογο προφάρμακο το οποίο έχει δοκιμαστεί στους ανθρώπους για τη θεραπεία της λοίμωξης με τον ιό Ebola και δοκιμάστηκε στα πειραματόζωα για MERS-CoV.78 Για πρώτη φορά δοκιμάστηκε στις ΗΠΑ ως παρηγορητική θεραπεία σε ασθενή με SARS-CoV-2, την δε 11η ημέρα μετά τη θεραπεία προκάλεσε την ελάττωση του ιϊκού φορτίου σε ρινοφαρυγγικά και στοματοφαρυγγικά δείγματα και βελτίωσε την κλινική κατάσταση του ασθενούς.79 Πάντως, χρειάζονται ελεγχόμενες δοκιμές για τον καθορισμό της ασφαλείας και αποτελεσματικότητας του φαρμάκου σε ασθενείς με COVID-19  λοίμωξη.


Λοπιναβίρη και Ριτοναβίρη (Kaletra): Το Kaletra είναι συνδυασμός δύο αντιϊικών φαρμάκων – λοπιναβίρη και ριτοναβίρη– που φυσιολογικά χρησιμοποιείται στη θεραπεία της HIV λοιμώξεως. Η λοπιναβίρη διαπιστώθηκε μετά την επιδημία 2003 SARS ότι ήταν μια πιθανή θεραπεία. Η λοπιναβίρη και ριτοναβίρη έχει ασθενή in vitro επίδραση έναντι του SARS-CoV-2. Αν και έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως στην Κίνα, μία τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη από την Κίνα δεν ανέφερε κλινικό όφελος μεταξύ ασθενών νοσηλευόμενων με COVID-19  που έλαβαν λοπιναβίρη/ριτοναβίρη.80


Οσελταμιβίρη: Οι κορωναϊοί δεν είναι γνωστό ότι χρησιμοποιούν την νευραμινιδάση στην ιϊκή αναδίπλωση και ως εκ τούτου η οσελταμιβίρη δεν είναι πιθανόν ότι έχει οποιαδήποτε θεραπευτική αξία. Σε μία σειρά περιπτώσεων από την Κίνα που συμπεριελάμβανε 138 ασθενείς με COVID-19, οι 124 (89,8%) που έλαβαν οσελταμιβίρη, δεν αναφέρθηκε ένδειξη ωφελιμότητας.81

Φαβιπιραβίρη (Avigan): Η φαβιπιραβίρη έχει χρησιμοποιηθεί στην Κίνα για τη θεραπεία ασθενών με COVID-19.82 Σε μία ανοικτή, μη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη συγκρίθηκε η φαβιπιραβίρη με την λοπιναβίρη/ριτοναβίρη και βρέθηκε ότι η φαβιπιραβίρη ελάττωσε τη διάρκεια του ιϊκού αναδιπλασιασμό και προκάλεσε την πλέον ταχεία βελτίωση στα ευρήματα της CT.83 Σε μία τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη συγκρίθηκε η φαβιπιραβίρη με την ουμιφενοβίρη και την 7η ημέρα αναφέρθηκε «κλινική ανάνηψη» στο 61% για την φαβιπιραβίρη και 52% για την ουμιφενοβίρη (Ρ=0,1). Στατιστικώς σημαντική ελάττωση της διαρκείας του πυρετού αναφέρθηκε για την φαβιπιραβίρη.82

Αζιθρομυκίνη: Σε μία μικρή, προοπτική σειρά περιπτώσεων, η προσθήκη της αζιθρομυκίνης στη θεραπεία με υδροξυχλωροκίνη σε 6 ασθενείς μπορεί να έχει ελάττωση στην ιοφορία, αλλά τα αποτελέσματα δεν είναι επαρκή ώστε να υποστηρίξουν την κλινική χρήση αυτού του συνδυασμού.84 Δεν βρέθηκε αποτελεσματικότητα σε αυτήν την μελέτη της αζιθρομυκίνης εναντίον του MERS-CoV.


Κορτικοστεροειδή: Οι κλινικοί δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούν τα κορτικοστεροειδή ειδικώς για τη θεραπεία του COVID-19.

Τοκιλιζουμάμπη: Οι ασθενείς με COVID-19 έχουν αυξημένα επίπεδα της προφλεγμονώδους κυτταροκίνης IL-6, με τους πλέον βαρέως πάσχοντες ασθενείς να εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα. Η τοκιλιζουμάμπη είναι ένα αντι-IL-6 μονοκλωνικό αντίσωμα το οποίο έχει δειχθεί αποτελεσματικό σε άλλες IL-6 σχετιζόμενες νόσους.85 Έχουν αναφερθεί μεμονωμένες περιπτώσεις καλών εκβάσεων, αλλά δεν υπάρχουν κλινικά δεδομένα υποστηρικτικά της χρήσεως.

Πλάσμα από Αναρρώνυντες Ασθενείς: Σε μια σειρά περιπτώσεων περιεγράφηκε η χορήγηση πλάσματος από δότες που είχαν πλήρως αναρρώσει από τον COVID-19 σε πέντε ασθενείς με σοβαρά COVID-19 υπό μηχανικό αερισμό και παρατεταμένους υψηλούς τίτλους του ιού παρά τη χορηγηθείσα αντιιϊκή θεραπεία.86 Οι ασθενείς είχαν ελάττωση του ρινοφαρυγγικού ιϊκού φορτίου, ελάττωση του βαθμού σοβαρότητας της νόσου και βελτιωμένη οξυγόνωση 12 ημέρες μετά την έγχυση, αλλά αυτά τα ευρήματα δεν κατοχύρωσαν κάποια αιτιολογική επίδραση.

Ινδομεθακίνη ή Άλλα Μη Στεροειδή Αντιφλεγμονώδη Φάρμακα: Η ινδομεθακίνη έχει υποδειχθεί ότι είναι ένας πιθανώς θεραπευτικός παράγοντας, χορηγείται δε βάσει της υποθέσεως ότι οι προσταγλανδίνες έχουν αντιιϊκή δραστηριότητα. In vitro μελέτες της ινδομεθακίνης εναντίον του κυνικού κορωναϊού (CCoV) υπέδειξαν την ύπαρξη αναστολής του ιού η δε θεραπεία με ινδομεθακίνη ελάττωσε τους ιογενείς τίτλους στους κύνες με CCoV και η ινδομεθακίνη ελάττωσε την ανάπτυξη του SARS-CoV-1 in vitro. Αυτά τα ευρήματα είναι πολύπλοκα, αλλά ο συσχετισμός με τις κλινικές εκβάσεις στους ανθρώπους είναι απαραίτητος πριν η χρήση της ινδομεθακίνης μπορεί να συσταθεί για τη θεραπεία της COVID-19. Όσον αφορά για τη χρήση της ιβουπροφαίνης στην COVID-19 λοίμωξη δεν υπάρχουν δημοσιευμένα κλινικά δεδομένα που υποδηλώνουν ότι πιθανώς…… Γενικότερα, η παρακεταμόλη είναι το προτιμώμενο φάρμακο για τη θεραπεία του πυρετού σε ασθενείς με  COVID-19 αλλά η θεραπεία θα πρέπει να εξατομικεύεται για τους ενδονοσοκομειακούς ασθενείς, λαμβανόμενης υπόψιν της νεφρικής και ηπατικής λειτουργίας.


Κριτήρια για την Έξοδο του Ασθενούς από το Νοσοκομείο

Όταν σχεδιάζονται τα κριτήρια για την έξοδο από το νοσοκομείο των COVID-19 ασθενών, οι ιατροί θα πρέπει να λάβουν υπόψιν τους διάφορους παράγοντες, όπως η διατιθέμενη χωρητικότητα του συστήματος υγείας, οι εργαστηριακές διαγνωστικές δυνατότητες και η τρέχουσα επιδημιολογική κατάσταση.

Στα πρώιμα στάδια της SARS-CoV-2 διασποράς (περιορισμένος αριθμός περιπτώσεων και υπάρχουσα παρατεταμένη μετάδοση) και χωρίς πίεση του συστήματος υγείας και ιδεώδης δυνατότητα εργαστηριακής εξετάσεως, οι COVID-19 ασθενείς μπορεί να εξέλθουν από το νοσοκομείο και να μεταβούν στην οίκοι φροντίδα ή άλλους τύπους μη νοσοκομειακής φροντίδας και απομονώσεως βασιζόμενοι στα ακόλουθα:

  • Κλινικά κριτήρια (π.χ. όχι πυρετός για >3 ημέρες, βελτίωση των αναπνευστικών συμπτωμάτων, εμφανής υποχώρηση της φλεγμονής, μη ανάγκη για νοσοκομειακή φροντίδα για άλλα παθολογικά προβλήματα, κλινική αξιολόγηση).
  • Εργαστηριακή ένδειξη της SARS-CoV-2 καθάρσεως στα αναπνευστικά δείγματα, 2-4 αρνητικές RT-PCR εξετάσεις για δείγματα αναπνευστικής οδού (δείγματα ρινοφάρυγγος και λαιμού με ξέσμα διαστήματος ≥24 ώρες). Η εξέταση θα πρέπει να γίνει το ελάχιστον 7 ημέρες μετά την πρώτη θετική RT-PCR εξέταση και συνίσταται για τους ασθενείς που είχαν πρώιμη κλινική βελτίωση.
  • Ορολογία: Εμφάνιση της ειδικής IgG.


Η έξοδος από το νοσοκομείο των ηπίων περιπτώσεων – εάν κλινικώς είναι κατάλληλη – μπορεί να εξετάζεται, εφόσον παρέχεται η δυνατή οίκοι πρωτογενής φροντίδα. Μετά την έξοδο, μπορεί να εξετάζεται η 14 ημερών επιπλέον απομόνωση με κανονική ιατρική παρακολούθηση.  Παρέχεται δε στους ασθενείς η κατάλληλη οικοσκευή για απομόνωση και λήψη από τους ασθενείς όλων των απαραίτητων προφυλάξεων (π.χ. μεμονωμένου δωματίου με καλό αερισμό, μάσκα προσώπου, ελαττωμένη επαφή με τα μέλη της οικογένειας, ξεχωριστά γεύματα, καλή υγιεινή των χεριών, όχι εξωτερικές δραστηριότητες) προκειμένου να προστατευτούν τα μέλη της οικογένειας από τη λοίμωξη και την περαιτέρω διασπορά του ιού.


Πρόληψη
Επειδή δεν υπάρχει ειδική θεραπεία για την COVID-19, είναι σημαντική η αποφυγή της λοιμώξεως ή περαιτέρω διασποράς. Επιπλέον, επειδή το εμβόλιο εναντίον του SARS-CoV-2 δεν αναμένεται να καταστεί διαθέσιμο στο εγγύς μέλλον, το κλειδί στην αντιμετώπιση της COVID-19 πανδημίας είναι η δυσχέρεια στην ελάττωση της επιδημικής κορυφής, γνωστής ως συμπίεση της επιδημικής καμπύλης μέσω διαφόρων μέτρων που επιδιώκουν την ελάττωση της συχνότητας των νέων λοιμώξεων. Η επιβράδυνση της συχνότητας βοηθά στην ελάττωση του κινδύνου των υπηρεσιών υγείας, επιτρέπουσα την καλύτερη θεραπεία για τις πρόσφατες περιπτώσεις και παρέχοντας περισσότερο χρόνο για την ανάπτυξη εμβολίου και θεραπείας.
Οι στρατηγικές προφυλάξεως συνίστανται στην απομόνωση των ασθενών και προσεκτικό έλεγχο της λοιμώξεως, συμπεριλαμβανομένων των κατάλληλων μέτρων για την Adopted κατά τη διάρκεια της διαγνώσεως και παροχής της κλινικής φροντίδες στους μολυνθέντες ασθενείς. Για παράδειγμα, θα πρέπει να λαμβάνονται προφυλάξεις όσον αφορά τα σταγονίδια και την  επαφή κατά τη διάρκεια συλλογής δείγματος και θα πρέπει να αποφεύγεται η προκλητή παραγωγή πτυέλων.
Για άτομα που έχουν ιστορικό ταξιδιού από επιδημική περιοχή τις πρόσφατες 14 ημέρες θα πρέπει να εφαρμόζονται παρακολούθηση της θερμοκρασίας και αυτό-επιτήρηση για 14 ημέρες. Αν αναπτυχθούν συμβατά συμπτώματα, συνίσταται ειδική μεταφορά για την προστασία των άλλων ατόμων.

Ο ΠΟΥ και άλλοι οργανισμοί έχουν συστήσει γενικότερα τα ακόλουθα:

  • Αποφυγή στενής επαφής με άτομα που πάσχουν από οξείες αναπνευστικές λοιμώξεις.
  • Συχνό πλύσιμο των χεριών με σαπούνι για 20 δευτερόλεπτα, ειδικότερα μετά επαφή με μολυσμένα άτομα ή το περιβάλλον των.
  • Αποφυγή χωρίς προστατευτική επαφή με άγρια ζώα.
  • Άτομα με συμπτώματα οξείας αναπνευστικής λοίμωξης θα πρέπει να διατηρούνται σε απόσταση τουλάχιστον 2 μέτρων, να καλύπτουν το στόμα τους όταν βήχουν ή πταρνίζονται με διαθέσιμα μανδήλια ή ρούχα ή τον αγκώνα τους και πλύσιμο των χεριών.
  •  Τα ανοσοκατασταλμένοι άτομα θα πρέπει να αποφεύγουν τις λαϊκές συγκεντρώσεις.


Η πλέον σημαντική στρατηγική για τα άτομα είναι να κατανοήσουν ότι το συχνό πλύσιμο των χεριών και η χρήση προστασίας των χεριών και αποφυγή επαφής με το πρόσωπο και το στόμα μετά την αλληλεπίδραση με το πιθανώς μεμολυσμένο περιβάλλον.

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η χρήση της μάσκας συνιστάται μόνο εάν το άτομο βήχει ή πταρνίζεται ή όταν αυτό παρέχει φροντίδα σε κάποιον με υποψία λοιμώξεως.87

Πρέπει να αναφερθεί ότι ο ιός είναι ευαίσθητος σε ορισμένα δραστικά συστατικά, όπως υποχλωρικό νάτριο (0,1%-0,5%), 70% οινόπνευμα, ιωδιούχος ποβιδόνη (1% ιοδιόνη), χλωροξυλενόλη (0,24%, 50% ισοπροπανολόλη, 0,05% χλωριούχο βενζακόλιο, 1% κρέζολη σαπούνι ή περοξειδικό οξυγόνο (0,5-7%) και άλλα.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. Cassela M, Raijnik M, Cuano A, et al. Features, evaluation and treatment coronavirus (COVID-19). Start Pearl (Internet); March 8, 2020.
  2. Centers for Disease and Control and Prevention. Frequently asked questions about SARS. 2005. Available from https://www.cdc.gov/sars/about/faq.html
  3. World Health Organization. Middle East Respiratory Syndrome coronavirus (MERS-CoV). 2019. Available from https://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/
  4. Perlman S, Netland J. Coronaviruses post-SARS: update on replication and pathogenesis. Nat Rev Microbiol 2009; 7: 439-450.
  5. World Health Organization. Report of the WHO-China joint mission on coronavirus (COVID-19). 2020., [cited 2020 March 3].
  6. Lu R, Zhao X, Li J, et al. Genomic characterization and epidemiology of 2019 novel coronavirus: implications for virus origin and receptor binding. Lancet 2020; 395: 565-574.
  7. Chen YH, Guo J, Wang C, et al. Clinical characteristics and intrauterine vertical transmission potential of COVID-19 infection in nine pregnant women: a retrospective review of medical record. Lancet 2020; 395; 809-815.
  8. World Health Organization. Novel coronavirus situation report-2. January 22, 2020. N Engl J Med 2020.
  9. Zou L, Ruan F, Huang M, et al. SARS-CoV-2 viral load in upper respiratory specimens of infected patients. N Engl J Med. 2020; 382: 1177-1179.
  10. Report of the WHO-China joint mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). February 16-24, 2020
  11. Burke RM, Midgley CN, Dratch A, et al. Active Monitoring of Persons Exposed to Patients with Confirmed COVID-19 — United States, January–February 2020. MMWR 2020; 69; 245–246.
  12. Rothe G, Schunk M, Sothmann P, et al. Transmission of 2019-nCoV infection from asymptomatic contact in Germany. N Engl J Med doi:10.1056/NEJMc2001468
  13.  Kupferschmidt K. Study claiming new coronavirus can be transmitted by people without symptoms was flawed. Science. February 3, 2020. https://www.sciencemag.org/news/2020/02/paper-non-symptomatic-patient-transmitting-coronavirus-wrong (Assessed on February 4, 2020).
  14. Bai Y, Yao L, Wei T, et al. Presumed asymptomatic carrier transmission of COVID-19. JAMA 2020. Doi:10.1001/jama/2020.2565.
  15. Hu Z, Shi L, Wang Y, et al. Pathologic findings of COVID-19 associated with acute respiratory distress syndrome. Lancet Respir Med 2020 Feb18 pol: S2213-2260 (20) 30076-X.
  16. Milntosh K. Coronavirus disease 2019 (COVID-19). UpToDate Feb 2020.
  17. Morris DH, Hollbrook MC, Gamble A, et al. Aerosol and surface stability of SARS-CoV-2 as compared with SARS-CoV-1. N Engl J Med March 22, 2020.
  18. Favre G, Pomar L, Qi X, et al. Guideline for pregnant women with suspected SARS-CoV-2 infection. Lancet Infect Dis March 3, 2020.
  19. Schwartz DA. An Analysis of 38 Pregnant Women with COVID-19, Their Newborn Infants, and Maternal-Fetal Transmission of SARS-CoV-2: Maternal Coronavirus Infections and Pregnancy Outcomes. Arch Pathol Lab Med. 2020 Mar 17. doi: 10.5858/arpa.2020-0901-SA.
  20. Xia J, Tong J, Liu M, et al. Evaluation of coronavirus in tears and conjunctival secretions of patients with SARS‐CoV‐2 infection. J Med Virol 2020; 92: 589-594.
  21. Peng Y, Zhou Y-H. Is novel coronavirus disease (COVID-19) transmitted through conjunctiva? J Med Virol 2020; 1-2.
  22. Doremalen NV, Busmaker T, Morris DH, et al. Aerosol and surface stability oh HCoV-19 (SARS-CoV- compared to SARS-CoV-1. N Engl J Med doi:10.10156/NEJM/c2004973 (2020).
  23. Kampf G, Todt D, Pfaender S, Steinmann E. Persistence of coronaviruses on inanimate surfaces and their activation with biological agents. J Infect Dis 2020; 104: 246-251.
  24. Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). February 28, 2020.
  25. Cai H. Sec difference and smoking predisposition in patients with COVID-19. Lancet Respir Med, March 11, 2020. https://doi.org/10.1068
  26. Lang W, Guan W, Chen R, et al. Cancer patients in SARS-CoV-2 infection: a nationwide analysis in China. Lancet Oncol 2020 Feb 14. https://dx.doi.org/10.1016/S1470-2045(20)30096-6.
  27. Zheng Y-Y, Ma Y-T, Zhang JY, Xie X. COVID-19 and the cardiovascular system. Nat Rev Cardiol 2020. https://doi.org/10.1068/S41569.020.0360.5.
  28. European Centre for Disease Prevention and Control. Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic. Increased transmission in the EU/EEA and the UK – Seventh update. 25 March 2020.
  29. European Society of Cardiology. “Position statement of the ESC Council on hypertension on ACE-inhibitors and angiotensin receptors blockers”. 2020, Assessed March 17, 2020 (Position Statement).
  30. 30a – Vaduganathan M, Vardeny O, Michel T, et al. Renin-angiotensin-aldosterone system inhibitors in   patients with COVID-19. N Engl J Med 2020, March 31.
  31. American College of Cardiology. HFSA/ACC/AHA statement addresses concern re-using RAAS antagonists in COVID-19. 2020. Assessed March, 2020. (ACC Statement).
  32. Gupta R, Ghosh A, Singh AK, Misra A. Clinical considerations for patients with diabetes in times of COVID-19 epidemic. Diabetes Metabol Syndr Clin Res Rev 2020; 14: 211-212.
  33.   Vardavas C, Nikitara K. COVID-19 and smoking: A systematic review of the evidence. TID 2020i 18 (March). 20
  34. Mullins E, Evans D, Viner RM, et al. Coronavirus in pregnancy and delivery rapid review. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. n/a (n/a). 20
  35. Anonymous. Novel 2019 coronavirus SARS-CoV-2 (COVID-19): An updated review for emergency clinicians -03-23-20. EB Medicine 2020.
  36. Guo Y-R, Gao Q-D, Hong Z-H, et al. The origin, transmission and clinical therapies on coronavirus disease 2019 (COVID-19) outbreak. An update on the status. Milit Med Res 2020; 7: 11-20
  37. Harapan H, Itoh N, Yufika A, et al. Coronavirus disease 2019 (COVID-19): A literature review. J Infect Public Health 2020; https://doi.org10.1016/jiph.2020.03.019.
  38. Chen C, Zhang XR, Juz Y, et al. Advances in the research of cytokine storm mechanism induced by coronavirus disease 2019 and the correspondence immunotherapies. Zhonghma Shao Shang Za Zhi 2020; 36: E005-E005.
  39. Huang C, Wang Y, Li X, et al. Clinical feature of the patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China. Lancet 2020; 395: 497-506.
  40. Youggang zhou Binqing F, Xiaohu Z, et al. Pathogenic T-cells and inflammatory monocytes incite inflammatory storm in severe COVID-19 patients. 2020. Assessed March 22, 2020.
  41. Xu Z, Shi L, Wang Y, et al. Pathologic findings of COVID-19 associated with acute respiratory distress syndrome. Lancet Respir Med 2020.
  42. Metha P, McAuley DF, Brown M, et al. COVID-19 consider cytokine storm and immunosuppression. Lancet 2020.
  43. Guo YR, Cao QD, Hong Z, et al. The origin, transmission and clinical therapies on coronavirus disease 2019 (COVID-19) – update on the status. Mil Serv Res 2020; 7(1): 11.
  44. Zhou F, Zhang D, Wang W, et al. A novel coronavirus from patients with pneumonia in China, 2019. N Engl J Med 2020; 382: 727-733.
  45. Tian S, Hu W, Niu L, et al. Pulmonary pathology of early phase 2019 novel coronavirus (COVID-19) pneumonia in two patients with lung cancer. J Thorac Oncol 2020; Feb 27: [PubMed: 32114094].
  46. Laners A, Grantz KH, Bi O, et al. The incubation period of coronavirus disease 2019 (COVID-19) from publicity reported confirmed cases: Estimation and application. Ann Intern Med doi:10.7326/M20.0504.
  47. Wu Z, Googan JM. Characteristics of and important lessons from the coronavirus disease 2019 (COVID-19) outbreak in China. Summary report of 723114 cases from the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA February 24, 2020.
  48. Huang C, Wang Y, Li X, et al. Clinical features of patients infected with novel coronavirus in Wuhan, China. Lancet 2020; 395: 497-506.
  49. Wu Z, McGoogan JM/ Characteristics and important lessons from the coronavirus disease (COVID-19) outbreak in China. Summary report of 723114 cases from the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA February 24, 2020.
  50. Gusn W, Ni Z, Hu Z, et al. Clinical characteristics of coronavirus disease 2019 in China. N Engl J Med March 6, doi:10.1056/NEJMoa 2002032.
  51. Leung C. Clinical features of deaths in the novel coronavirus epidemic in China. Rev Med Virol 2020; e2103.
  52. Japanese National Institute of Infectious Diseases. Field briefing Diamond Princess COVID-19 cases, 20 Feb Update. Assessed on March 1, 2020.
  53. Wang Y, Cao R, Zhang I, et al. Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged coronavirus (2019-nCoV) in vitro. Cell Res 2020. https://doi.org/10.1038/s41422-02-0282-0
  54. Wang Y, Hu B, Hu C, et al. Clinical characteristics of 138 hospitalized patients with 2019 novel coronavirus-infected pneumonia in Wuhan, China. JAMA 2020.
  55. Liu K, Fang YY, Dang Y, et al. Clinical characteristics of novel coronavirus cases in tertiary hospitals in Hubei Province. Chin Med J 2020; 161: 32-36.
  56. Shi H, Han X, Jiang N, et al. Radiologic findings from 81 patients with COVID-19 pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study. Lancet 2020.
  57. Pan F, Ye T, Sun P, et al. Time course of lung changes on chest CT during recovery from 2019 novel coronavirus (COVID-19) pneumonia. Radiology 2020; 200370.
  58. World Health Organization. Global Surveillance for human infection with coronavirus disease (COVID-19). Interim guidance 2020. [cited 2020 Feb 27].
  59. Centers for Disease Control and Prevention. Real-time RT-PCR panel for detection 2019-nCoV. January 2020.
  60. Report of the WHO – China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). World Health Organization (WHO), 16-24 February 2020. Retrieved 21 March n2020.
  61. Dong Y, Mo X, Hu Y, et al. Epidemiologic characteristics of 2143 pediatric patients with 2019 coronavirus disease in China. Pediatrics e20200702. Doi:10.1542/peds.2020-0702.
  62. Zhou F, Yu T, Du R, et al. Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study. Lancet doi:10.1016/s0140-6736(20)30556-3.
  63. Xu L, Liu J, Lu M, et al. Liver injury during highly pathogenic human coronavirus infections. Liver International doi:10.1111/Liv.14435.
  64. Epidemia COVID-19. Aggiornamento nazional 19 mazo 2020. Rome: Instituto Superiore di Sanita. 17 March 2020.
  65. Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19). Retrieved 26 February 2020. https://www.woridometers.info/coronavirus/coronavirus-sex-demographics.
  66.  Zheng YY, Ma YT, Zhang JY, et al. COVID-19 and the cardiovascular system. Nat Rev Cardiol. Doi:10.1038/s41569-020-0360-5.
  67. Ji Y, Ma Z, Peppelenbosch MP, Pan Q. Potential association between COVID-19 mortality and health-care resource availability. Lancet Global Health 2020; 8(4): e480.
  68. Jung SM, Akhmetzhanov AR, Hayashi K, et al. Real-time estimation of the risk of death from novel coronavirus (COVID-19) infection: Inference using exported cases. J Clin Med 2020; n9(2): 523-526.
  69. Chughtai A, Malik A. Is coronavirus disease (COVID-19) case fatality ratio underestimated? Global Biosecurity 1(3). doi:10.31646/gbio.56. 19 March 2020.
  70. “They survived the coronavirus. The they tested positive again. Why? Los Angeles Times. 13 March 2020. Retrieved 15 March 2020.
  71. Cheung E. Some recovered COVID-19 patients may have lung damage, doctor say. South China Morning Post 13 March 2020.
  72. VanKerkhorne MD, Cooper MJ. Cost AA, et al. Risk factors for severe outcomes among members of the United States military hospitalized with pneumonia and influenza, 2000-2012. Vaccine 2015; 33: 6970-6976.
  73. Touret F, deLamballerie X. Of chloroquine and COVID-19. Antiviral Res 2020; 177: 104762.
  74. Multicenter Collaboration group of Department of Science and Technology of Guangdong Province and Health Commission of Guangdong for chloroquine in the treatment of novel coronavirus pneumonia. Expert consensus on chloroquine phosphate for the treatment of novel coronavirus pneumonia. Zhonghua Jie He He Xi Za Zhi 2020; 43E019-9.
  75. https://ici.rivm.nl/covid-19/bijlage/behandelacivies. (Assessed on 6th March 2020).
  76. https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/situation-reports/ (Assessed on 5th March 2020).
  77. Cottegiani A, Ingoglia G, Ippolito M, et al. A systematic review of the efficacy and safety of chloroquine for the treatment of COVID-19. J Crit Care https://doi.org10.1016/j.jcrc2020.03005
  78. JHMI Clinical Guidance for Available Pharmacologic Therapies for COVID-19. Written Group of the John Hopkins University and John Hopkins Hospital COVID-19 Treatment Guidance Working Group.
  79. Sheahan TP, Sims AC, Leist SR, et al. Comparative therapeutic efficacy of remdesevir and combination lopinavir, ritonavir, and interferon beta against MERS-CoV. Nat Commun 2020; 11(1): 222.
  80. Holshue MC, DeBolt C, Lindquist S, et al. First case of 2019 novel coronavirus in the United States. N Engl J Med 2020; doi:10.1056/NEJMMoa 2001191.
  81. Cao B, Wang Y, Wen D, et al. A trial of lopinavir-ritonavir in adults hospitalized with severe COVID-19. N Engl J Med 2020.
  82. Wang D, Hu B, Hu C, et al. Clinical characteristics of 138 hospitalized patients with novel coronavirus-infected population in Wuhan, China. JAMA 2020.
  83. Chen C, Huang J, Cheng Z, et al. Preprint: Favipiravir versus arbidol for COVID-19: a randomized clinical trial. Assessed 2020 March 22.
  84. Cai Q, Yang M, Liu D, et al. Preprint: Experimental treatment with favipiravir for COVID-19: an open-label cohort study 2020. Assessed 2020 March 22.
  85. Gantret P, Lagier J-C, Parola P, et al. Hydroxychloroquine and azithromycin as a treatment of COVID-19: results of an open-label non-randomized clinical trial. Assessed 2020 March 19.
  86. National Health Commission on the People’s Republic of China. For different groups of people: how to choose masks. https://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm
  87. Metha P, McAuley DF, Brown M, et al. COVID-19: consider cytokine storm syndromes and immunosuppression. Lancet 2020; 395: 1033.
  88. Shen C, Wang Z, Zhao F, et al. Treatment of 5 critically ill patients with COVID-19 convalescent plasma. JAMA 2020.


Τελευταίες Δημοσιεύσεις:

Κορτικοστεροειδή και Εγχείρηση

Corticosteroids and Surgery Τα κορτικοστεροειδή και τα βιολογικώς ενεργά συνθετικά παράγωγά των διαφέρουν όσον αφορά τις μεταβολικές (γλυκοκορτικοειδή) και...

Κορωναϊός-19: Καινοφανής Ιός, Νέος Κίνδυνος

Περίληψη Ο καινοφανής κορωναϊός, COVID-19, έχει ταχέως καταστεί παγκόσμιος κίνδυνος για την υγεία, ταξίδια και οικονομία. Η COVID-19 νόσος...

COVID-19 και Υπέρταση

COVID-19 and Hypertension Η πρώτη περίπτωση πνευμονίας προκληθείσα από το σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο κορωναϊού 2 (SARS-CoV-2) αναφέρθηκε στην...

COVID-19 και Καρδιαγγειακές Επιπλοκές

COVID-19 and Cardiovascular Complications Η νόσος από τον κορωναϊό 2019 (COVID-19) είναι μία καινοφανής λοιμώδης νόσος προκαλούμενη από στέλεχος...

Συναφείς Δημοσιεύσεις:

Εγγραφή στο newsletter της Σύγχρονης Ιατρικής Ενημέρωσης

Γραφτείτε στο Newsletter της Σύγχρονης Ιατρικής Ενημέρωσης για να λαμβάνετε ενημερώσεις για τις νέες δημοσιεύσεις και εξελίξεις στον χώρο της Υγείας